ઈસ્તમ્બુલ ગુલાબકા પાની

સાસરામાં મારા શરૂઆતના દિવસો હતા. મારા મોટા જેઠ એક દિવસ બધાં બાળકોને ભગાં કરીને જાદુના ખેલ બતાવતા હતા. એ થોડી થોડી વારે ‘ઈસ્તમ્બુલ ગુલાબકા પાની છૂઉઉઉ...!’ બોલતા ને ગ્લાસમાંનું પાણી બધા પર છાંટતા, ત્યારે બાળકો ખુશ થઈ જતાં. મને પણ એ રમત જોઈને હસવું આવેલું પણ સાથે સાથે એ વાક્ય મગજમાં એવું ચોંટી ગયેલું તે, ઈસ્તમ્બુલનું નામ લેતાં આજે પણ એને શીર્ષક તરીકે મૂકવાનું મન થઈ ગયું. (કદાચ તમારા મગજમાં પણ હવે ભરાઈ જાય તો કહેવાય નહીં.)

ખેર, ઈસ્તમ્બુલ વિશે બધાંની એક જ ફરિયાદ હોય કે, ‘આટલા ઓછા ટાઈમમાં તો ઈસ્તમ્બુલ અડધું પણ ના જોવાય!’ એક જ શહેરમાં જ્યારે બધો જ ખજાનો ભર્યો પડ્યો હોય, ત્યારે આ બહુ સ્વાભાવિક છે. જો ફક્ત શૉપિંગમાં જ ટુરિસ્ટોને આખો દિવસ ઓછો પડતો હોય, તો બધી જગ્યાઓને ન્યાય આપવા, કંઈ નહીં તો એકાદ અઠવાડિયું તો જોઈએ જ. હવે એવા અલગારી મુસાફરો તો અલગ જ હોય, જે નિરાંતે બધે ફરે ને મન થાય ત્યાં ગાડું છોડે. અમારે તો અલગારી થઈને બધે રખડવું હતું, પણ મજબૂરીઓનું લિસ્ટ લાંબું હોવાથી ગાઈડ જ્યાં લઈ ગયો ત્યાં ફર્યા કર્યું. જોકે, જેટલું ફર્યાં ને જેટલું જોયું એટલું તો વરસો સુધી મમળાવવા માટે કાફી હતું. એક એક ઈમારતની કારીગરી બેનમૂન હતી, તો દરેક ઈમારતની અંદર ઊભા રહીને જે તે સમયને અનુભવવાની અદ્ભૂત પળો, ગાઈડના સતત ચાલતા પ્રવચનને લીધે શક્ય બનતી.

અમુક વાતો–ખાસ કરીને ખાસ નામો, મારા કાનમાં પડતાં જ મગજમાં ખળભળાટ મચાવતાં ને દિવસો સુધી યાદ રહેવાની કે મમળાવવાની મજાની ખાતરી પણ આપતાં. જ્યારે મોટા ભાગના નામો, કે એમની લાંબી લાંબી વાતો એક કાનથી ભરાઈને બીજા કાનમાંથી નીકળવાની પણ તસદી લેતાં નહીં. બહુ લોકોને મેં એક એક વસ્તુ, જેવી કે મહેલમાં તલવાર, ભાલા કે ઢાલની સામે બૂત બનીને ઊભાં રહેલાં જોયેલાં. ભાઈ, આ બધાં મ્યુઝિયમ ને મહેલ કંઈ નિરાંતે જોવાની વસ્તુ છે? આમ સરસર સરસર ચાલતાં ને સરસરી નજર નાંખતાં નીકળી જવાનું, ત્યાં વળી સ્થિર થઈને અચંબો પામીને બધું જોવાનું ને તેની ચર્ચા કરવાની! હવે આખી દુનિયામાંથી લોકો જ્યારે આ જ બધું જોવા ને માણવા આવતાં હોય ત્યારે મારે તો, મનમાં જ બધું સમજ્યા વગર કે બબડ્યા વગર છૂટકો જ નહોતો.

ઈસ્તમ્બુલની પહેલી ને વહેલી સવારે, નાસ્તોપાણી પતાવીને અમે પહોંચ્યાં, પંદરથી ઓગણીસમી સદી સુધી રાજ કરનારા ઓટોમન રાજ્યના સુલતાનોના ભવ્ય મહેલમાં. વહેલી સવારે જવાનું એક જ કારણ હતું–ભીડને લીધે થતી લાં...બી લાઈન અને એને લીધે થતા કંટાળા કે થાકથી બચી જવાય. સદીઓ સુધી આ મહેલમાં રહેનારા સુલતાનો કેવા ઠાઠથી રહેતા તે જોવા આ મહેલ જોવો જ પડે. સુલતાનએહમત વિસ્તારમાં આવેલો ટૉપકાપી મહેલ! મહેલની ચારે બાજુ વિશાળ આંગણ ને ફુવારાથી શોભતા બગીચાઓમાં ફરવાની મજા લેતાં લેતાં ગાઈડ અમને, સુલતાનોની પત્નીઓ માટે બનાવેલા ખાસ ભવ્ય અંત:પુર કે જનાનખાના બતાવવા લઈ ગયો. સુલતાનો ખાસ મહેમાનોનું પણ ખાસ ધ્યાન રાખતા, એટલે એમની સાથે બેઠક જમાવવાનો ખાસ ઓરડો રહેતો. આપણે ડ્રોઈંગરૂમ કે દિવાનખંડ કે હૉલ કહીએ તે જ. આપણે તો કંઈ ખાનગી વાતો કરવાની ના હોય એટલે ઘરમાં દાખલ થતાં જ મહેમાનકક્ષ રાખીએ. મહેમાન ના હોય ત્યારે, એ જ આપણો ભોજનખંડ કે સોફાશયનખંડ કે બાળકોનો અભ્યાસખંડ અને સ્ત્રીઓનો દૂરદર્શન ઉર્ફ મનોરંજનખંડ!

આપણે તો આપણાં ઘરનાં સુલતાન એટલે અસ્ત્ર–શસ્ત્ર સરંજામમાં જે કહો તે, રસોડામાં જ બધાં શસ્ત્રો સજાવી મૂકેલાં ને વધારાની કાતિલ કે મીઠી છૂરી કહેવાય તેને મોંમાં! બાકી તો, આપણી પાસે આખા ને આખા પટારા ભરાય ને મોટા ઓરડાઓમાં શોભામાં મૂકાય એવાં શસ્ત્રો ક્યાંથી હોય? અહીં તો લોકો, દરેક ઓરડામાં ધરાઈ ધરાઈને જોતાં હતાં, કાચના કબાટોમાં ને કાચની પેટીઓમાં ગોઠવેલાં ને ભીંતે ટાંગેલાં, અજબગજબના શસ્ત્રો! દરેકની નીચે સ્વાભાવિક છે કે, બધી વિગતો પણ હોય કે આ તલવાર ફલાણા સુલતાને, ફલાણી સાલમાં ચાર વાર હવામાં વીંઝેલી. આ ઢાલનો ઉપયોગ મોટા ભાગના સુલતાનો, એમની બેગમોએ ફેંકેલા વેલણોનો ઘા બચાવવા કરતા. મારા મનમાં તો આ બધાં શસ્ત્રો જોઈને આવા જ વિચારો આવતા હતા.

હા, રાજા–મહારાજા હોય કે સુલતાન હોય(બધા એક જ, ફક્ત નામ જુદાં), એટલે એમના શાહી ખજાના પણ હોવાના. અહીંનો ખજાનો જગતભરની સ્ત્રીઓને વધુ લલચાવતો એ કહેવાની જરૂર ખરી? ખજાનો જોયા પછી તો, આંખ સામે કલાકો સુધી અંધારું છવાયેલું રહે અથવા તો જાતજાતના રંગીન ઝબકારા જ દેખાયા કરે એમાં કોઈ નવાઈ નહીં. ઝવેરાતમાં જે કોઈ પથ્થરની, મોતીની, નીલમ ને માણેકની ગણના થતી હોય તે બધું જ અહીં જુદા જુદા સ્વરૂપે મોજુદ હતું. શરીરે સજાવવાના તો ખરાં જ પણ શસ્ત્રોને પણ હીરા–માણેકથી સજાવેલાં! આપણે છાપામાં સોના–ચાંદીના રોજ વધઘટ થતા ભાવોને જોતાં જ રહીએ ને આ અણમોલ ખજાનાઓ જોઈને તો બેભાન બનવાનું જ બાકી રાખીએ એવો ઝગઝગ ખજાનો.

આ ખજાનાનું મુખ્ય આકર્ષણ તે છ્યાંસી કૅરેટનો જમરૂખ કે પેર આકારનો નાયાબ હીરો! દુનિયાના કેટલાક શ્રેષ્ઠ ને કિમતી હીરામાં એની ગણના થાય છે. હવે આવો હીરો હોય એટલે એની પાછળ એની અજબગજબની વાર્તાઓ કે વાયકાઓ પણ હોવાની. એક વાર્તા મુજબ, મદ્રાસના કોઈ મહારાજા પાસેથી ફ્રાન્સના કોઈ ઓફિસરે એ હીરો વેચાતો લીધો હતો. (એટલે મૂળ તો એ હીરો આપણો જ કહેવાય, જે હાલ ઈસ્તમ્બુલના શાહી ખજાનાની શોભા છે!) જુદા જુદા હાથોમાંથી ફરતાં ફરતાં એ હીરો નેપોલિઅનની માએ ખરીદી લીધો. ને એણે ઘણો સમય એ હીરાને ડોકે સોહાવ્યો. નેપોલિઅન જ્યારે લડાઈમાં હાર્યો ત્યારે એને છોડાવવા માએ હીરો વેચવા કાઢ્યો. એક લાખ સોનામહોરો આપીને અલી પાસાના માણસે એ હીરો ખરીદી લીધો, ખજાનામાં જમા કરાવવા માટે પણ એની રાજદ્રોહના ગુનાસર કતલ થઈ અને એનો ખજાનો ઓટોમન સામ્રાજ્યમાં જમા કરાયો. આ બધી ચમકદમક પાછળ કેટલાં ખૂનખરાબા ને કેટલા નિ:સાસાઓ!

આ હીરાને પાછો ચમચી બનાવવાવાળાના હીરા તરીકે પણ ઓળખાય છે. ‘સ્પૂનમેકર્સ ડાયમંડ’. આ નામ પાછળ પણ વાર્તા તો હોવી જ જોઈએ ને? તો એક વાર્તા મુજબ, ઈસ્તમ્બુલનો એક માછીમાર યેનીકાપી નામની જગ્યાએ, કોઈ કામકાજ વગર જ દરિયાકિનારે ભટકતો હતો, ત્યારે એના એક હાથે આ કિમતી હીરો રેતીમાંથી ઉઠાવીને એના ખીસામાં મૂકી દીધો. થોડા દિવસ અજાણપણે બાદશાહી માણ્યા બાદ, હીરાની કિંમતથી બેખબર એ કોઈ ઝવેરીની દુકાને એ હીરો વેચવા લઈ ગયો. ઝવેરીએ એને હીરાની કિંમત ઝીરો બતાવી! વળતામાં ઉપકાર કરતો હોય તેમ કહ્યું, ‘હું તને ત્રણ ચમચી આ હીરાના બદલામાં આપું.’ માછીમાર હીરાના બદલામાં ત્રણ ચમચી લઈ ખુશ થતો ગયો. જ્યારે બીજી વાર્તામાં બહુ દમ નથી. કોઈ ચમચી બનાવવાવાળાને આ હીરો મળેલો એટલે એવું નામ અથવા હીરાનો આકાર ચમચી મૂકવાના વાટકા જેવો દેખાય એટલે આવું નવાઈનું નામ.

જે હોય તે, ત્રણેક કલાક મહેલમાં ચક્કર માર્યા પછી ને ખાસ તો ખજાનાથી અંજાયા પછી, પેટની ભૂખ સંતોષ્યા સિવાય છૂટકો નહોતો. અમે પહોંચ્યાં ટર્કિશ ફૂડની એક સુંદર જગ્યાએ, જ્યાંનું ભોજન? લાજવાબ! સુંદર ટર્કિશ ડેકોરેશનવાળા મકાનમાં ડાઈનિંગ ટેબલો પર ગોઠવાઈને મેનૂકાર્ડમાંથી જોઈને અમારે પહેલી વાર ઓર્ડર નોંધાવવાના હતા. રોજ રોજ બૂફેની એકની એક વાનગીઓથી કંટાળેલાં એટલે પહેલાં મેનૂ ને પછી ભોજન પર અમે રીતસરનાં તૂટી જ પડેલાં. બાસ્કેટમાં ગરમ ગરમ બ્રેડ, જાતજાતનાં સેલડ, બે–ત્રણ જાતનાં દહીં, પનીર ને ચીઝની છ–સાત વેરાયટી ને દાળ, ભાત સાથે બાફેલી પાલક, બાફેલા બટાકા ને વટાણા પણ પીરસાયાં. અમે પાલક મટર પનીર ને આલુ મટર પનીર મિક્સ કરીને બે શાક બનાવી કાઢ્યાં. ઉપર મસાલા છાંટીને સ્વાદિષ્ટ ભોજનની લિજ્જત માણી–બહુ દિવસે.

છેલ્લે, બધા ટેબલ પર ટર્કિશ મીઠાઈ બકલાવાની ડિશ સાથે, એક એક નાની વાટકી પણ બધાંની સામે મૂકાઈ. બકલાવા તો ખાન હૉટેલમાં ચાખેલી પણ વાટકીમાં શીરા જેવું શું હતું? એ તો ઘઉંના લોટનો શીરો હતો, જેમાં ખાંડની જગ્યાએ મીઠી દ્રાક્ષનો રસ નાંખેલો! અદ્ભૂત! અદ્ભૂત! આજ પહેલાં ક્યારેય આવો શીરો બનાવવાનુંય નહોતું વિચાર્યું કે કશે એનું નામેય નહોતું સાંભળ્યું, એટલે અમે તો શીરો ખાઈને તૃપ્ત, સંતૃપ્ત કે પરિતૃપ્ત જે ગણો તે થઈ ગયાં. ‘આવો સીરો તો આપણે બાપજિંદગીમાં હો કોઈ દા’ડો ખાધો નથી. આ લોકો હો સીરો બનાવે કે? નવાઈ કે’વાય! કેટલો મસ્ત!’ બીજી વાટકી મળે એની રાહમાં થોડી વાર અમે બેઠાં પણ શીરો તો લિમિટેડ જ હતો! ચાલો કંઈ વાંધો નહીં. નવી નવાઈના શીરાની એક મીઠી યાદ તો ઘરે લઈ જવાનાં તેના સંતોષ સાથે ઉઠ્યાં. એ શીરો ટર્કિશ ડીલાઈટ–‘લોકમ’ તરીકે ઓળખાય. જાતજાતનાં સીરપ ભેળવીને જુદા જુદા સ્વાદવાળી આવી કેટલીય સ્વાદિષ્ટ મીઠાઈઓ બને. વાહ! મજા આવી ગઈ. નામ જ એનું લોકમ, પછી ઓછી જ મળે ને?

તસવીરો ગુગલની મહેરબાની.

છેલ્લી વાર ઈસ્તમ્બુલ

‘આપણો કનક્કલેની ઓ’ટલમાંથી જવાનો ટાઈમ તો જાણે બો જલદી આવી ગીયો એવુ લાઈગુ! આઈવા હું, રી’યા હું ને અ’વે ચાઈલા હો! હવારથી વે’લ્લા ઊઠીને ફરવા નીકરી પડવાનું ને હાંજે થાકીને આવીને, ખાઈ–પીને હૂઈ જવાનું. નિરાંતે રે’વા તો મલે જ નીં. એકાદ બે દા’ડા વધારે રે’તે તો હારુ.’ મેં ઉદાસ થઈ અફસોસની શરૂઆત કરી, પણ મને સાથ આપવાને બદલે બંને બહેનો મને લેક્ચર આપ્પા બેહી ગઈ, એટલે મેં મનમાં જ બધું બબડી લીધું. દરિયાકિનારે હૉટેલ હતી ને રમણીય વાતાવરણ હતું. બે ઘડી દરિયાકિનારે બેસતે ને લહેરો સાથે બે વાત કરતે કે ‘ભાઈ, અમને તો તમારુ ટર્કી બો ગઈમુ. પાછા ક્યારે આવહું કોણ જાણે. હજુ ઈસ્તમ્બુલ જોવાનું હો બાકી છે પણ મને ખાતરી છે, કે તાં હો બો મજા આવહે. મારે અ’જુ રે’વુ છે. જવાનું બિલકુલ મન નથી થતુ પણ હું થાય? એટલા પૈહા નથી લાઈવા, ઘેરેથી હો મંગાવાય એવુ નથી તે તમે જાણે હારી રીતે. પણ તમે કેવી રીતે જાણે? તમે થોડા અમારા ઘરનાંને મળેલા છે? એક વાત ચોક્કસ છે પણ. અમે ઘેરે જઈને ટર્કીની બધી વાત કરહું ને એટલે એ લોકો હો, હો ટકા અંઈ આવ્વા હારુ તિયાર થઈ જ જહે. બસ, ત્યારે આપણે પાછા મળહું. તાં હુધી બાય બાય.’

બંને બેનોએ મને સમજાવી! ‘જો, આપણે કોઈ હો એટલા તાલેવાન નથી, કે મ’ઈનો હુધી આપણાથી ટર્કીમાં ધામા લખાય. એક કામ કરહું એના કરતા. આપણે બે–પાંચ વરહ કેથ્થે ફરવા નીં જહું, સોપિંગ બિલકુલ બંધ કરહું, કોઈના લગનમાં નીં જહું ને અડધા દા’ડા અપ્પાહ ખેંચી કા’ળહું. એમ જ હાદાઈથી ર’ઈને પૈહા બચાવહું તો કંઈ પૈહા બચહે ને બો બધા પૈહા બચાવીને પછી ખાસ અં’ઈ જ ફરવા આવહું બસ? નીં તો એક યુરોના આ બોત્તેર–તોત્તેર રુપિયા કાંથી કા’ડહું?’ આટલો બધો ભોગ આપવાનો વિચાર કરવો પડે એમ હોવાથી અને દિવસ લંબાવવાનું નક્કી કરવામાં, ત્રાજવાનાં બે પલ્લાંમાં ટર્કીનું પલ્લું તરત જ ઊંચું થઈ ગયું, એટલે તે ઘડીએ તો અમે પૈસા બચાવવાનો વિચાર પડતો મૂક્યો. રૂમ છોડવાની તૈયારી કરતાં કરતાં, રૂમને ને બાથરૂમને ત્રણેય જણે પોતાની રીતે ખૂણેખાંચરે નજર ફેરવીને ચેક કર્યાં. ક્યાંક કંઈ ર’ઈ ગ્યુ તો પાછા આવવાના કોઈ ચાન્સ નહોતા. ને હવે આપણને કોઈ પાસે કંઈ માગવાની તો શરમ જ આવે ને? તોય, બસમાં બેસતાં જ અંજુ બોલી, ‘હત્તેરીની! થેપલાનું પેકેટ તો ફ્રિજમાં જ ર’ઈ ગ્યુ.’

(‘અં’ઈયા કોઈને પૂછવું છે, કોઈ પાંહે થેપલા ઓ’ય તો?’ એ સવાલને મેં જેમ તેમ મનમાં ભંડારી દીધો.)

‘કઈ નીં અ’વે, બે દા’ડા જ બાકી છે. ચાલી જહે. આટલા દા’ડા થેપલાની મે’રબાની હારી ર‘ઈ જોકે.’ અમે બંને બોલ્યાં પણ સ્વાદપ્રિય અંજુને હવે બે લાંબા દિવસ થેપલાં વગર કાઢવાના વિચારે થોડી ઉદાસ કરી મૂકી. ખાન હૉટેલ છોડ્યા પછી વધારેમાં વધારે જો કોઈ ઉદાસ થયું હોય તો અંજુ. ભોજનના સ્વાદને બારીકાઈથી પારખનારને અગડમબગડમ ખાવાનું ચલાવવું પડે તે કેટલા દિવસ પોષાય? કોઈ ગુજરાતી ટૂર કંપની તરફથી આવ્યાં હોત તો? અહીં નાસ્તામાં અમે રોજ બધે પચાસ જાતનાં બ્રેડ જોયાં ને બે–ચાર જાતનાં ખાધાંય ખરાં પણ થેપલાંની તોલે કંઈ ન આવ્યું. હા, કાપાડોક્યામાં એક સાંજે, પૉટરી વિલેજની નાનકડી બજારમાં આંટો મારવા નીકળેલાં, ત્યારે ગરમગરમ બ્રેડની સુગંધે લલચાઈને અમે તરત જ એ નાનકડી બેકરીમાં પહોંચી ગયેલાં. તાજી, કાગળમાં વીંટેલી લાંબી બ્રેડની અમે રસ્તામાં ચાલતાં ચાલતાં જ્યાફત ઉડાડેલી તે સુગંધની યાદ હજીય મનમાં સચવાયેલી છે. જોકે, ત્યારે અમને બેને ચા–કૉફીની ખોટ પડેલી એટલે પછી બાકીની સૂકી બ્રેડ, બ્રેડશોખીન પારુલે ટેસથી પૂરી કરેલી.

ટર્કી દરિયાકિનારાનો દેશ, ટર્કી ખંડેરોનો દેશ, ટર્કી ઐતિહાસિક ઈમારતોનો દેશ, ટર્કીમાં બલૂનનું આકર્ષણ અને ટર્કી વિવિધ વ્યંજનોનો પણ દેશ! ઈસ્તમ્બુલ એટલે અસલનું કોન્સ્ટેન્ટિનોપલ! કોન્સ્ટેબલ ને ટિનોપાલ બોલતાં બોલતાં કોઈ અજબ મિશ્રણ બની ગયું આ તો! હજી જો ઈંગ્લિશમાં લખીએ તો યાદ ન રહે એવો સ્પેલિંગ બને. મેડીટેરેનીઅન સી! ઝડપથી બોલવામાં અચકાઈ જવાય, કે બોલતાં વાર લાગે એવા તો અઢળક સ્પેલિંગો અહીં ભરેલા છે. આપણે તો દરિયાનાં નામ પણ કેટલાં ટૂંકા જાણીએ! કાળો સમુદ્ર ને ભૂમધ્ય સમુદ્ર. હિંદ મહાસાગર ને અરબી સમુદ્ર. નામ પરથી જ અડધો ખ્યાલ તો આવી જાય. આપણે દરિયાની ખાડીને અલંકારિક ભાષામાં સામુદ્રધુની કહીએ! હજી અહીં તો, ડારડેનેલ્સના નામે ઓળખાય છે. ઘરે જઈને કહેવું હોય તો, આપણે આ બધાં લાંબા નામો થોડાં બોલવાના? આપણે તો જેમ બને એમ ટૂંકમાં વાત પતાવવા બેઠાં હોય ત્યાં, ને અડધાં તો યાદેય ના હોય.

દુનિયાની સાંકડામાં સાંકડી ચેનલ, જે એશિયન ટર્કી અને યુરોપિયન ટર્કીને જુદા કરે છે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય અવરજવર માટે મહત્વની ગણાય તે ‘બોસ્ફોરસ’, કાળા સમુદ્ર અને મારમરા સમુદ્રને જોડે છે. (હવે મારમરા કે માર મારા તે નીં જોવાનું.) સવારે હૉટેલ છોડ્યા પછી બસમાં બેસતાં જ, ગાઈડે પોતાના ગુલાબી, ભરાવદાર ગાલોને વધારે ગુલાબી કરતાં, ખુશખબર આપતાં કહ્યું, ‘હવે આપણે ઈસ્તમ્બુલ જઈશું. ઈસ્તમ્બુલ જવા માટે આપણે વિશ્વપ્રસિધ્ધ ‘બોસ્ફોરસ’ પાર કરીશું.’ એના અવાજમાં કોઈ જુદો જ ઉમળકો ડોકાતો હતો. અલ્યા, તને હાની આટલી બધી ચટપટી થતી છે જવાની? તુ તો આટલા વરહમાં અ’જારો વાર ઈસ્તમ્બુલ ગીયો ને આઈવો ઓહે, તને હાની નવાઈ લાગતી છે? એ તો ધીરે ર’ઈને એણે શરમાઈને મમરો મૂઈકો, ‘મારી વાઈફ ઈસ્તમ્બુલ રહે છે. આવતી વખતે એને પણ થોડા દિવસ મારી મા સાથે રહેવા લઈ આવવાનો છું.’ આહાહા! આ તે માતૃભક્ત કે પત્નીભક્ત? ગાઈડ ટર્કિશ હતો અને પત્ની અહીં ટર્કીમાં પણ આ એશિયન કલ્ચર જોવા મળ્યું તેનો અમને આનંદ થયો. ઈસ્તમ્બુલ પાછું ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું. ઐતિહાસિક સુલતાનએહમત(અહમદ હોવું જોઈએ ને?) જે ગોલ્ડન હૉર્નની એક તરફ છે તો બીજી તરફ બેયોગ્લુનો મોજમસ્તીવાળો વિસ્તાર યુરોપની અસર હેઠળ છે. બોસ્ફોરસથી છૂટું પડેલું ઈસ્તમ્બુલ એશિયન રંગે રંગાયેલું છે. આ તો બધી ભૌગોલિક ફાળવણી, બાકી આપણા જેવા લોકોને આ બધી શી લેવાદેવા? આપણે તો, જે હોય તે ઈસ્તમ્બુલ એટલે ઈસ્તમ્બુલ.

ગાઈડે તો વાતવાતમાં અમને જોરદાર સરપ્રાઈઝ આપ્યું, જ્યારે અમારી વૅન કે ગાડી સીધી જ કિનારે ઊભેલી મોટી નૌકામાં સરકવા માંડી! ઓ બાપ રે! આ તો ફિલ્મોમાં ભજવાતું એકાદ દ્શ્ય હોય તેવું! કોઈ ગુંડાગૅંગની હોડીમાં અમારી ગાડીને ઉઠાવી લેવામાં આવી હોય તેવું જ લાગતું હતું. આટલી મોટી ગાડીમાં અમે બધાં બેઠેલાં ને પાછો બધાંનો કેટલો બધો સામાન! આજુબાજુ જોયું તો બીજી પણ કેટલીક બસ ઊભેલી જેના યાત્રીઓ સામાન બસમાં મૂકીને ઉપરના માળે જતા રહેલા. અમને પણ ગાઈડે કહ્યું, ‘જેને અહીં બેસવું હોય તે બેસે, ને ન બેસવું હોય તે ઉપર જઈને બેસે. ઉપર કૅન્ટીન પણ છે. હવે આપણે સામે પાર ઈસ્તમ્બુલ જઈએ છીએ.’ અરે વાહ! આ તો નવી જ સવારી ને નવો જ અનુભવ! પહેલાં બલુનરાઈડ ને હવે નૌકાવિહાર! છેલ્લી સફર તો યાદગાર બની જવાની. નીચે કોણ બેસે? ભાગો ઉપર.

બસમાંથી જેવાં ઉતર્યાં, કે ઠંડા પવનના સૂસવાટાએ અમને ધ્રુજાવી દીધાં. દરિયા પરના ઠંડા પવનનો સામનો કરતાં અમે ઉપર જઈ વહેલાં વહેલાં કાચની બારીવાળી કૅન્ટીનમાં હૂહૂહૂ... કરતાં ભરાઈ ગયાં. અમારા જેવા ઠંડીથી ગભરાતાં લોકો, ગોળાકાર કૅન્ટીનની સામેના પાટિયે બેસીને જતાં–આવતાં લોકોને જોતાં રહ્યાં ને ઠંડીની ઐસીકી તૈસી કરનારાઓ, ખાસ કરીને જુવાન છોકરાઓ ને છોકરીઓ, માથે સ્કાર્ફ કે ટોપી પહેર્યા વગર, બહાર ડેક પર ફરતાં રહ્યાં. મેં ને અંજુએ બહાર એક ચક્કર લગાવવાની કોશિશ કરી જોઈ પણ હાંજાં ગગડી જાય એવા ઠંડા પવને અમને પાછાં કૅન્ટીનમાં બેસાડી દીધા. પારુલ હિંમત કરીને બહાર એક બે ચક્કર મારી આવી. બાકી તો, ડેક પર ઉભેલાંઓને તો બહુ મજા આવતી હતી, તે જોઈને જીવ બળી જાય એવું જ હતું. બહુ નજીકથી ઉડતાં દરિયાઈ બગલાંને જુએ કે દરિયાની લહેરોને સડસડાટ કાપતી જતી નૌકાને જુએ? આહાહા! વાહ વાહ! એ લોકોની ખુશીના વિચારે અમે એક એક કપ કૉફી ને સૅન્ડવિચમાં સંતોષ માન્યો.

(તસવીરો ગુગલની મહેરબાનીથી)

‘પતલી ગલીથી પોલી ગલી–ગલ્લીપોલી’

ગલ્લીપોલી જતી વખતે તો નામ સાંભળીને જ મને હસવું આવી ગયેલું. આપણને તો સાંકડી ગલી ખબર, પહોળી ગલીય ખબર, ક્રિકેટની ભાષામાં કંઈ ગલી શબ્દ પણ ઘણી વાર સાંભળેલો, હવે વળી આ પોલી ગલી કેવીક આવતી હશે? એ તો પછી ખબર પડી કે, નામનો ઈતિહાસ તો કંઈક અલગ જ હતો.

ટ્રોયનો ઘોડો બતાવ્યા પછી ગાઈડ થોડો ગંભીર થઈ ગયેલો. ટર્કિશ લોકોના દિલોદિમાગ પર છવાયેલા, અને એમના ઈતિહાસમાં એમને ગોખાવાતા પહેલા વિશ્વયુધ્ધની દુ:ખદ યાદોને, ફરી ફરી કોતરવાનું ને ટુરિસ્ટોને પણ થોડા દુ:ખી કરવાનું કદાચ એને નહીં ગમતું હોય. તોય, યુધ્ધ દરમિયાન લાખો સિપાહીઓની કુરબાનીને અંજલિ આપવાની જગ્યા બતાવવામાં એ સ્વાભાવિકપણે જ ગર્વની લાગણી અનુભવતો. સૈકાઓ સુધી સમૃધ્ધિમાં લીલાલહેર કરતા ટર્કીની કૅનાલ પર કબજો જમાવવાની ખોરી દાનતે એકઠા થઈને ન્યુઝીલેન્ડે, ઓસ્ટ્રેલિયા, ગ્રેટ બ્રિટન, આયર્લેન્ડ અને બીજા અહીંથી–ત્યાંથી સૈનિકો ભેગા કરીને, ટર્કીનો દરિયાઈ માર્ગ કબજે કરવા હુમલો કર્યો હતો. ચાર વર્ષ સુધી ચાલેલા એ ‘ગલ્લીપોલી’ નામે ઓળખાતા યુધ્ધમાં બંને પક્ષના લાખો સૈનિકો માર્યા ગયા અને તેટલા જ ઘાયલ પણ થયા. એ બધાની યાદમાં એ જગ્યાએ, દરિયાકિનારે લાઈનસર સ્મૃતિચિન્હો બનાવવામાં આવ્યા છે અને મોટી દિવાલો પર નામ પણ કોતરાયાં છે.

યુધ્ધમાં તો કેવું હોય? મહિનાઓ સુધી એક જ જગ્યાએ ને એક જ પરિસ્થિતિમાં, ખાવાપીવાની પરવા કર્યા વગર લડવાની ને જીતવાની જ ચિંતા કરવાની હોય. પછી તે, બરફના ડુંગરો હોય કે દરિયાઈ ખડકોની આડશમાં બનેલી ખાઈઓમાં, ગંદા પાણીની વચ્ચે જાતજાતનાં જીવડાં કે જળચરોથી ને એમનાથી ફેલાતા રોગોથી બેહાલ થઈને પણ લડવાનો જુસ્સો જાળવી રાખવાનો હોય! ઈતિહાસ ન ગમવાનું કારણ આ પણ ખરું. વિજયના આનંદની પાછળ કેટકેટલી દુ:ખદ કહાણીઓ છુપાયેલી હોય! આપણી સાથે પણ જીવનમાં આવી હાર ને જીતની રમત ચાલુ જ રહેતી હોય ને? આપણે તો ઘરમાં બેસીને, બધું ખાતાં–પીતાં, સગવડો ભોગવતાં યુધ્ધનાં નગારાં વગાડવાનાં હોય. ઘણી વાર જીતવાનો આનંદ ઉછાળા મારે પણ હારવાનું દુ:ખ ન ખમાય એટલે ફરી યુધ્ધના નગારાં વાગવા માંડે. જ્યાં સુલેહ કે સંધિમાં પતતું હોય ત્યાં યુધ્ધ બહુ ઓછાં ટકે, પણ આપણા સિવાય કોણ આ બધું સમજે? ખેર, યુધ્ધની બહુ વાતો થઈ, હવે ફરી ગાડીમાં.

મેં પહેલી એવી જગ્યા જોઈ, જ્યાં એકદમ શાંત વાતાવરણમાં કોઈ અવરજવર કે કોઈ જાતના બીજા ઘોંઘાટ કે અવાજોની ગેરહાજરી હતી. હતો ફક્ત દરિયાના મોજાંનો ધીરગંભીર અવાજ. ગાડીમાં પાછા ફરતાં અમને ત્રણેયને એક જ વાત ખટકી અને કદાચ બધાને જ ખટકી હશે. પેલી ફોટાઘેલી જ્યાં ને ત્યાં દોડી દોડીને એના ઘેલાને, પોતાના અવનવા પોઝના ફોટા ખેંચવા બોલાવતી રહેતી. સ્થળનું મહત્વ કે ગાઈડની ગંભીરતા એને ક્યાંથી સ્પર્શે? બાકી તો, જેટલા ટુરિસ્ટો આવતા તે બધા ખૂબ જ રસપૂર્વક ફરી ફરીને બધું જોતા ને વાંચતા પણ ખરા. વર્ષ દરમિયાન લાખો લોકો ટર્કીની મુલાકાતે આવતા એટલે સ્વાભાવિક છે કે, અહીં પણ આવતા જ. ખાસ કરીને જે દેશોએ લડાઈમાં ભાગ લીધો હતો તે દેશના લોકોને તો ખાસ રસ પડે. જેવો આપણને જલિયાંવાલા બાગ જોવામાં રસ હોય.

હવે બાકી રહ્યું પરગમમ. પરગમમ શબ્દમાં કેટલા બધા શબ્દો છુપાયેલા છે! પર, મર, ગર, રગ, મગ, પગ, ગમ, મમ, રમ, પરમ, ગરમ, મરમ...આહાહા! મજા જ પડી જાય ને? હવે ‘પરગમમ’નો અર્થ વળી શું થતો હશે? પરગમમ એટલે ગઢ કે કિલ્લો. કિલ્લામાં દાખલ થતાં જ, રાજાઓની કબરોના અવશેષો જોવા મળે. જે શેષ નથી તેના નામે પણ અવશેષો! ખેર, ખાસ તો અહીં જોવા જેવું હતું પરગમમ થિએટર. દસ હજાર લોકોને સમાવતું દુનિયાનું એક માત્ર કપરા ચઢાણવાળું થિએટર! લગભગ અઢીસો મીટર લાંબું અને સોળ મીટર પહોળું તો એનું છાપરું બનાવેલું, હા ભઈ, પોર્ટિકો! એ જોઈને નવાઈ લાગે કે, એક બાજુ રાજાએ હજારો લોકોને થિએટરમાં કાર્યક્રમ જોવાની સગવડ કરી આપી અને પછી એમના જ તમાશા થઈ જાય એવું થિએટર કેમ બાંધ્યું હશે? એક પગથિયું ચૂક્યા તો સીધા નીચે. તોય એને જોવા ટુરિસ્ટોનાં ધાડેધાડાં! કેમ નહીં? દુનિયાની અજાયબીઓ જોવા તો નીકળ્યાં હોઈએ, ઘરની છોડીને.

પરગમમનું હજી એક આકર્ષણ હતું–ડાયોનાઈસસ ટેમ્પલ–રોમન ભગવાન ડાયોનાઈસસ–બૅકસ(બાકસ)નું મંદિર. પેલા થિએટરનો રસ્તો મંદિર તરફ જતો હતો. આ ભગવાન ખેતીવાડીના, વાઈનના ભગવાન હતા. દ્રાક્ષના મબલખ પાકે ત્યાં વાઈનની રેલમછેલ હતી. હિંદુઓમાં પણ દેવો સોમરસનું પાન કરતા તે આ હશે? કોણ જાણે. મંદિર પછીથી આરસના પથ્થરોથી બનેલું. જેવા સુંદર ગ્રીક ગૉડ, એવું જ સુંદર જોવાલાયક મંદિર. અહીં એવું કંઈ નહીં કે, મંદિરે દર્શન કરવા આવ્યાં, એટલે ઘરેથી કંઈ પૂજાનો સામાન કે ભેટસોગાદ લાવીને કે વસ્ત્રદાન કરવા જેવી કોઈ વિધિ કરવી પડે. ધારો કે, કંઈ ન લવાય ને ભૂલી ગયાં હોઈએ તો બહાર સજાવેલી ભીડભાડવાળી બજારમાંથી કંઈક ખરીદીને પણ ભગવાનને ભેટ ચડાવવાની એવો કોઈ નિયમ નહીં. જ્યાં નિયમ નહીં ત્યાં બંધન નહીં, એટલે દુકાનોની સદંતર ગેરહાજરી ત્યાં જોવા મળી. બસ, તમારી ફુરસદે મંદિરને, પ્રદક્ષિણા ન સમજીને એની ફરતે ફરી ફરીને જ્યાં સુધી મન ભરાય કે ગાઈડ બોલાવે ત્યાં સુધી જુઓ અને ખુશ થાઓ.

સવારથી સાંજ સુધીમાં ટર્કીના ઈતિહાસનું ભરપૂર પાન કરીને સાંજે સૌ હોટેલ ભેગાં થઈ ગયાં, બીજા દિવસે નવી જગ્યા જોવાની તૈયારી સાથે.

‘અ’વે કાલે કાં લઈ જહે? જરા કાગળ ખોલીને જોઈ તો લઈએ.’

‘ઓહ ઈસ્તમ્બુલ! આવી ગ્યુ છેલ્લુ સ્ટોપ?’ નામ સાંભળીને અમે ત્રણેય ઉદાસ થઈ ગયાં. કેટલી મજા આવતી છે આ ટૂરમાં! અ’વે બે દા’ડામાં ઘેરે પાછા! અ’જુ એકાદ બે દા’ડા લંબાઈ જાય તો કેટલુ હારુ!

 (તસવીરો ગુગલ પરથી લીધી છે.)

પહેલાં પામુક્કલે ને હવે કનક્કલે!

નામની વિવિધતા મને હમેશાં આકર્ષતી રહી છે. અટપટાં નામ હોય, બોલવામાં તકલીફ પડે એવાં નામ હોય, એક જ નામમાં બે–ત્રણ ભાષાના ભણકારા થતા હોય કે કોઈ નામના જુદા જ અર્થો નીકળતા હોય એવાં નામો મને બહુ ગમે. નવાઈનાં નામ સાંભળતાંની સાથે જ મનમાં કંઈ ખટપટ ચાલુ થઈ જાય. પહેલાં પામુક્કલે ગયેલા–(Pamukkale)– ત્યારે મનમાં પા–મૂક–કાલે/કલે ને હવે –કનક્કલે–(Canakkale)–જવાની વાત ગાઈડે કરવા માંડી કે કનકની યાદ આવી. કનક કાલે કે કનક લે! કનક સાથે જો લતા હોય, એટલે કે કનકલતા તો એ છોકરીનું નામ, ને ખાલી કનક હોય તો છોકરાનું નામ હોય એવું મને યાદ છે. નામમાં આવા ગોટાળા થતા હોય તો એવાં નામ પાડવા જ ન જોઈએ ને? હશે હવે, જેવી જેની મરજી.

આ ટર્કીમાં પણ અમે જ્યાં જ્યાં ગયાં, ત્યાં ત્યાં જાતજાતનાં નામ સાથે અને હાલતાં ને ચાલતાં ખંડેરો સાથે જ પનારો પડ્યા કર્યો. બીજું થાય પણ શું? તે જમાનામાં બનતું જ એવું કે, જેમ તેમ કોઈ રાજાએ મજાનું સામ્રાજ્ય ઉભું કર્યું હોય કે બીજા અદેખા રાજા એના પર હુમલો કરવા હાજર જ થઈ જતા. આમાં ને આમાં જ ટર્કીના ઈતિહાસમાં આપણને, રાજાઓ ને લડાઈઓ ને જીવ બળી જાય એવી જગ્યાઓના ખંડેરો જ વધારે જોવા મળે. શિક્ષણપ્રેમી, રમતગમતપ્રેમી ને પ્રજાપ્રેમી રાજાઓની બધી મહેનત પર, બીજા લાલચી રાજાઓ એવું પાણી ફેરવી દેતા કે, આપણા જેવા ટુરિસ્ટોએ ખાસ બધા પથરા ને તુટેલા થાંભલા કે મોટા મોટા સ્ટેડિયમોના પગથિયા જોવા લાંબા થવું પડે. આવું જોકે દુનિયા આખીમાં બન્યું છે ને હજીય બને છે તે દુ:ખની વાત છે. કુદરત વિનાશ વેરે તે તો પાછો અલગ! ખેર, ગાઈડે તો અમને કનક્કલે જતી વખતે રસ્તામાં જ બધો ઈતિહાસ એની આદત કે ફરજ રૂપે કહેવા માંડેલો, એટલે રસપ્રદ નામો કાન પર પડ્યા કરતા હતા ને સાથે સાથે બધી વાર્તા પણ.

એના કહેવા મજબ કનક્કલેમાં જોવાનું તો ઘણું છે, પણ જો ઓછો સમય હોય તો ખાસ બે જગ્યાની મુલાકાત લીધા વગર લોકો પાછા ન જાય. એના આગ્રહ મુજબ, એ બે જગ્યા તો દરેક ટુરિસ્ટે જોવી જ જોઈએ. પહેલી તો ટ્રોય અને બીજી પરગમમ(Pergamon), આપણા ઉચ્ચાર મુજબ પરગેમોન કે પરગમન. ગાઈડ તો એવું બોલે, ને પછી કોઈ ત્રીજી જગ્યાએ પણ લઈ જાય તેની અમને ખાતરી, કારણકે ટર્કી એનો દેશ હતો. સ્વાભાવિક છે કે, એને પણ મન થાય, કે ઓછા સમયમાં વધારે ને વધારે જગ્યાઓ બતાવાય તો સારું, પરદેશીઓ ખુશ થઈને તો જાય. જરાય કંટાળ્યા વગર કે ઈતિહાસમાં લોચા માર્યા વગર એ ખૂબ જ રસપૂર્વક, દરેક જગ્યાએ ઊભો રહી, બધાં ભેગાં થઈ જાય પછી જ એનો પ્રિય ખજાનો ખાલી કરવા માંડતો. પેલી બે જાપનીઝ બહેનો તો કાનમાં હેડફોન લગાવીને ફરતી, કારણકે એ લોકોને ઈંગ્લિશના ફાંફાં હતા! આપણે તો અમસ્તાં જ ગુજરાતી બોલવાથી ગભરાઈએ. આગળથી જો અમે કે’તે તો હું અમારા હારુ હો ગુજરાતી હંભરાવતા હેડફોનની વેવસ્થા થતે? કોણ જાણે. ગાઈડને હો ઘણી વાર ઈંગ્લિસમાં વાતચીતના ફાંફાં પડતાં એવું એની હાથેની વાતચીતમાં અમને ઘણી વાર લાઈગુ. તો હું આખો દા’ડો આ બધા લવારા તે ગોખણપટ્ટીને આભારી? ખરેખર એવું ઓહે? જે ઓહે તે, બધાંનું કામ ચાલતુ છે ને બધાંને મજા પડતી છે તે મહત્વનું છે.

સૌથી પહેલાં અમને બહુચર્ચિત અને જેના પરથી ફિલ્મ પણ બનેલી તે પુરાણા નગર ટ્રોયમાં ઉતાર્યા. ત્યાં દાખલ થતાં જ એક મોટો લાકડાનો ઘોડો દેખાયો(Trojan horse), જે દસ વર્ષ ચાલેલી લડાઈની યાદમાં ત્યાં મુકાયેલો. વાર્તા એવી છે કે, ટ્રોયના રાજા પ્રિઆમ(પ્રિયમ હોવું જોઈએ)ના દીકરા પેરિસ(!)ને સ્પાર્ટા દેશની રાણી ગમી ગઈ. ગમી તેનું કંઈ નહીં પણ એ પોતાના દેશ અને દેશના લશ્કરના ભોગે ભોગવિલાસમાં રાચવાનો થયો! રાણીનં અપહરણ કરી લાવ્યો. હવે પેલો ગ્રીક રાજા આગામેમન કંઈ ચુપચાપ બેસવાનો હતો? દસ વર્ષ સુધી ટ્રોયને ઘેરીને લડાઈ ચાલુ રાખી, જેમાં છેલ્લા ઉપાય રૂપે એના સૈનિકો એક મોટા લાકડાના ઘોડામાં ભરાઈને છુપાઈ ગયેલા અને ટ્રોયના સૈનિકો એ ઘોડાને નવાઈથી જોતાં જોતાં પોતાના શહેરમાં ખેંચી લાવ્યા! પછી તો કલ્પી શકાય કે શું થયું હશે. આપણને નવાઈ લાગે કે, એ ઘોડાને પૈડાં પણ મૂક્યા હશે? ને એવો તે કેવોક ઘોડો બનાવ્યો, કે શસ્ત્રસરંજામ સાથે હજારો સૈનિકો અંદર સમાઈ ગયા? કંઈ પચાસ–સો સૈનિકો થોડા ત્યાં જવાના હતા? મગજમાં ન ઉતરે પણ વાંચીને કે સાંભળીને અને ફિલ્મમાં જોઈને મજા પડે એવી આ વાર્તા ખરી.

એ જગ્યા પર બીજું કંઈ જ નહીં, એટલે મોટા ભાગે બધા ટુરિસ્ટો કુતૂહલ ખાતર કે પછી આવ્યાં છીએ તો જોતાં જઈએ એમ કરીને પણ ધીરે ધીરે સીડી પર એક માળ ચડીને ઘોડાની અંદર ફરી આવે ખરા. ઈતિહાસપ્રેમીઓને તો એ ઘોડાની અંદર દાખલ થતાં જ કોઈ અજબ લાગણી કે ધ્રુજારી થતી હશે. જ્યારે મારા જેવા તો, ‘આમાં હું? નક્કામો ધક્કો થીયો’ બોલીને નિરાશ થઈ જાય. હા, એક મજાની વાત ત્યાં એ હતી કે, દરેક ટુરિસ્ટ સ્પોટ પર હોય તેવા ધંધાદારી ફોટોગ્રાફર અહીં ફરતા રહેતા. એમની પાસે રાજાના કે સીપાઈના બખ્તર, ભાલા, મોટો ચાંચવાળો ટોપો અને પેલી ગોળ ઢાલ જેવું રક્ષણાત્મક નકલી પતરું હોય. એ પહેરીને તમે બે ઘડી માટે રાજા કે સીપાઈ બનવાનો લહાવો લઈ શકો. બધા પાસે મોબાઈલ અને કૅમેરા હોય પણ આ બધા શણગારની શોભા કંઈક જુદી જ. અમારી સાથે પેલા ખુશમિજાજ કાકા–કાકી(અંકલ–આન્ટી) હતા તેમાંથી કાકાએ રાજાનો વેશ સજીને ફોટો પડાવી લીધો. ખરેખર બે ઘડી તો, કોઈ વૃધ્ધ રાજા ત્યાં આવી ગયો હોય એવું લાગ્યું. કાકાની બાકી જોરદાર પર્સનાલિટી હતી, હં કે! તે સમયના એમના બંનેના ચહેરાના હાવભાવ દિલમાં એક કાયમી છાપ છોડી ગયા, તો એમનો ફોટો ન લેવાનો અફસોસ પણ રહી ગયો.

ત્યાંથી ફરી એક વાર ખંડેર નગરી ટ્રોયમાં ફરી લીધું પણ ઈતિહાસવિદોના કહેવા મુજબ ટ્રોય હજારો વર્ષોથી અસ્તિત્વમાં હતું. પહેલાં એને હિસાર્લિક કહેતા. જેવું ખંડેર થાય, કે એના પર ફરી નગર વસી જતું ને એવા તો દસ ટ્રોય બન્યા! બાપ રે! આખી દુનિયામાં આવા વિનાશ અને નવનિર્માણનાં કામો ચાલુ જ રહે ને એ બહાને કેટલાય લોકોને રોજીરોટી મળતી રહે, ઈતિહાસવિદોને ચોપડા ભરાય એવા ખજાના મળે ને પેલા ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓને પણ કામ મળ્યા કરે. આમેય નવરા બેસી કરવાનાય શું? ચાલો અ’વે હું બાકી રી’યુ જોવાનું? ભઈ બધુ જોહું પણ જોતા પે’લ્લા કૉફી નીં તો દાડમનો રસ પીવો પડવાનો, બો થાકી ગીયા

તસવીરો ગુગલની મહેરબાનીથી.

હૉટેલમાં પણ પાડોશીધર્મ?

ગમે તેટલા પૈસા ખર્ચીને કે ગમે તેટલી મહેનત કરીને આપણે ફ્લૅટ લીધો હોય કે નાનકડો તોય બંગલો બનાવ્યો હોય, પણ પાડોશીઓ વગર આપણને ચાલતું નથી. (એ લોકોને પણ ક્યાં આપણા વગર ચાલે છે?) લોકો સારા પાડોશી જ એટલા માટે ઈચ્છે, કે ગમે ત્યારે, એટલે કે સુખ–દુ:ખમાં, અધરાત–મધરાત ગમે ત્યારે કામ આવી શકે! લોકો સ્વાર્થી ન કહેવાય? કે આ જ ભારતીય સંસ્કાર છે? પરંપરા છે? જે હોય તે, પણ જ્યારે મને પાડોશી હોવાના ફાયદા ને ગેરફાયદા બંને યાદ આવે ત્યારે પહેલાં મેળવણ જ યાદ આવે! ફક્ત એક ચમચી દહીંનું મેળવણ મેળવવા માટે કેટલાં દયામણાં બનવું પડે? ને મેળવણ મળે તો કેટલી હાશ થાય? મેળવણથી શરૂ થયેલી આપ–લેની સફર કેટકેટલા અનુભવોનું ભાથું બાંધી આપે? આ જ સંસ્કાર કે આદત આપણને, કોઈ પણ સફરમાં સહપ્રવાસીઓ સાથે પણ બહુ કામ આવે છે. જેમ પાડોશીઓ આપણી મરજીના નથી હોતા તેમ સહપ્રવાસીઓ પણ આપણી મરજી પ્રમાણે નથી મળતા. પરસ્પર સ્વભાવ કે શોખ મળતા આવે તો જ સુહાની સફરનો અનુભવ થાય, બાકી તો કડવી યાદો જીવનભરના બીજા પ્રવાસોમાં પણ બીવડાવે.

જોકે, લોકોને પાડોશીધર્મની યાદ ના આવે ને એમને ત્યાં મહેમાન બન્યા પછી, કોઈએ શરમમાં ના પડવું પડે એટલે હવે તો મોટા ભાગની હૉટેલો, લોકોને જે જે વસ્તુઓ ભૂલી જવાની ટેવ હોય છે તે તે વસ્તુઓ ગ્રાહકોના ખર્ચે જ, સગવડના નામે પૂરી પાડે છે. નહીં તો કેવાં દ્રશ્યો ઊભાં થાય? જેમનું મોં પણ જોયું ન હોય કે જેમને ઓળખતાં પણ ન હોઈએ તેમના રૂમનું બારણું સવારે ઠોકીને પૂછવાનું, ‘તમારી પાસે ટુથપેસ્ટ છે? મારે લાવવાની જ રહી ગઈ. છેલ્લી ઘડીએ મારી પત્ની પણ લેવાનું ભૂલી ગઈ.’ ને પછી થોડો સામાન્ય વહેવાર, ‘માફ કરજો હં, તમને ડિસ્ટર્બ કર્યા. થેન્ક યુ હં.’ હવે સામે પેલા પાડોશી પણ જો એમ કહે કે, ‘ભાઈ, મારી પણ એ જ રામાયણ છે. કેટલી વાર મેં એને યાદ કરાવ્યું તો પણ, ‘હા ભઈ હા’ કરીને છણકા કર્યા પણ એમ નહીં કે ટુથપેસ્ટ મૂકી દે.’ તો પછી શું કરવું? વીલે મોંએ બેય ભેગા થઈને શું ત્રીજાને ત્યાં જાય? કોણ જાણે. આવી શક્યતા પરથી જ પેલો સુવિચાર કોઈ હૉટેલવાળાને આવ્યો હશે, તે પરંપરા બનીને બધી હૉટેલોમાં આપણા લાભાર્થે ચાલુ રહ્યો.

પારુલના મોબાઈલનું ચાર્જર રહી ગયું તે મને સહેજ વિચાર આવ્યો કે, હૉટેલવાળાએ બધી સગવડની સાથે બધી કંપનીના ચાર્જર પણ રાખવા જોઈએ કે નીં? બેઉ બેનો ખીજવાય એટલે મેં જાહેર નીં કઈરુ પણ વિચાર ખોટો નીં મલે, હું કે’ઓ? હવે સ્વાભાવિક છે કે, જ્યારથી ચાર્જર રહી ગયાની ખબર પડેલી ત્યારથી પારુલનો જીવ તો એમાં જ હોવાનો ને? એની બધી વાતોમાં પણ ચાર્જર આવી જ જતું. અમે બે બનતી મદદ કરી ચૂક્યાં, પણ પછી તો બજાર કે મોબાઈલની કોઈ દુકાન વગર પત્તો નથી પડવાનો તે જાણતાં હોવાથી અમે બીજે મન પરોવેલું. સવારે નાસ્તો કરવા નીચે હૉલમાં ગયાં, તો ત્યાં પણ રોજની જેમ નાસ્તામાં ધ્યાન આપવાને બદલે પારુલનું ધ્યાન બધાના હાથમાંના મોબાઈલ પર! ખાસ તો, અમારા ગ્રુપના જેટલા સભ્યો નાસ્તો કરવા બેઠેલા તેમની પાસે જઈને પારુલે આદર સહિત પૂછપરછ આદરી. ‘તમારી પાસે કયો મોબાઈલ છે? મારું ચાર્જર પેલી હૉટેલમાં રહી ગયું ને હવે મારો મોબાઈલ બંધ થઈ ગયો છે. તમારા મોબાઈલનું ચાર્જર જો મને કામ લાગે તો થોડો સમય માટે આપશો?’ સૌએ પોતપોતાનાં મોબાઈલ બતાવ્યા પણ કોઈનો મોબાઈલ કામ ન લાગ્યો, સિવાય એકનો!

પેલું મુંબઈવાળું સિંધી કપલ હતું તેમાંથી ભાઈનો મોબાઈલ પારુલના મોબાઈલ જેવો જ હતો. પણ તેથી શું? ચાર્જર તો એને પણ જોઈએ જ ને? જોકે, ભાઈ બહુ દુરંદેશીવાળા નીકળ્યા તે એમની પાસે બે ચાર્જર હતાં! ત્રણ મોબાઈલ ને છ ચાર્જર! એ ભાઈ જે ધંધો કરતા હશે તે પણ એમનો ધંધો બહુ જોરમાં ચાલતો હશે. તે સિવાય આખો વખત કોઈ મોબાઈલમાં જ માથું ખોસીને બેસી રહે? બસમાં તો ભાઈ, પત્ની સાથે પણ ખાસ વાતો કરતા નહીં. પત્નીની વાતોના જવાબમાં પણ ‘હું, હાં, હેં? અચ્છા, ઠીક હૈ’થી વધુ કંઈ નહીં! જે હોય તે, પણ એ ભાઈ તો પારુલ માટે દેવદૂતથી કમ નહોતા. ‘આપ યે ચાર્જર રખ લો, મેરે પાસ દૂસરા ચાર્જર હૈ.’ પારુલના ચહેરા પર તો રોનક આવી ગઈ! પેલા ભાઈને આપેલા પારુલના થેન્ક યુ મારે ગણવાના ર’ઈ ગ્યા પણ અમનેય હાશ થઈ ગઈ. બીજી હાશ તો, એ ભાઈની પત્નીએ પોતાના પતિની સામે કે પારુલની સામે ડોળા ન કાઢ્યા કે મોં વાંકું ન કર્યું તેની થઈ. એમની જગ્યાએ પેલા બીજા દિવેલિયા ભાઈ પાસે વધારાનું ચાર્જર હોત તો? મન મારીને ને બંધ મોબાઈલ લઈને બેસી રહેવું પડત. એની પત્ની પણ અમારી સામે લાચારીનું ખોટું સ્મિત કરતે. બાકી તો, આપણી સાથે રહેનારનો મૂડ બગડે તો આપણો મૂડ પણ ઠેકાણે થોડો રહે? એક સાદુ સીધું ચાર્જર પણ કેવા ખેલ કરી શકે?

ત્યાર પછી તો, અમે જ્યારે જ્યારે બસમાં બેસતાં ને ફાકા મારવા પડીકાં ખોલતાં, ત્યારે ત્યારે પહેલો પ્રસાદ પારુલ પેલા ભાઈને ઓફર કરતી. એ લોકોના થેલામાં પણ પડીકાં હશે જ, એટલે દર વખતે એ લોકો નમ્રતાથી ના કહેતાં તો કોઈ વાર વળી પારુલને ખોટું ન લાગે એટલે એકાદ ટૂકડો લઈને એને આભારી કરતાં. ચાર્જર મળ્યું તો બાકીની સફરની યાદગાર તસવીરો પડી, બાકી તો ગુગલ પર ક્યાં નથી મળતી તસવીરો? પોતે પાડેલી તસવીરોનો આનંદ અલગ જ હોય તે પારુલના ને અંજુના ચહેરા પર દરેક તસવીરે દેખાઈ આવતો. મારે તો નજરથી ને શબ્દોથી તસવીર ખેંચવાની હોઈ, હું કૅમેરાની કે મોબાઈલથી તસવીરો ખેંચવાની ઝંઝટમાં પડી જ નહોતી. બાકી તો, પેલો દિવેલિયા મોંવાળો મને નિરાંતે જોવા થોડો મળવાનો હતો? ફરવામાં એનું બિલકુલ ધ્યાન નહોતું. બસ, જાતજાતના પોઝ આપીને નાચતી–કૂદતી રહેતી એની પ્રિય પત્નીમાં જ એનું સમગ્ર ધ્યાન રહેતું ને જો ક્યારેક બે ચાર મિનિટ વધારાની ખાલી મળી જતી તો આજુબાજુનું એકાદ દ્રશ્ય એ કૅમેરામાં ઝીલી લેતો! આ લોકો ઘરે જઈને શું વાગોળશે? મિત્રો સાથે કે ઘરનાં સાથે વાતો કરવામાં શું ઉકાળશે? ફરવાની મજા આવી તે કે ફોટા પાડવા–પડાવવાની મજા આવી તે? કોણ જાણે!

Kusadasi-ક્યુ–સડાસીમાં શૉપિંગ!

ગાઈડનો ઘડી ઘડી બસમાંથી ઉતરીને વિરામ લેવાનો રાઝ અમે ગાઈડ પાસેથી જ જાણ્યો. ભઈ, ટર્કીમાં નિયમ છે કે, દર બે કલાકે ડ્રાઈવરે વિરામ લેવાનો. અમુક ચોક્કસ સ્પીડે જ ગાડી ચલાવવાની ને અમુક કિલોમીટરે થોભી જ જવાનું. આપણને તો આવું બધું સાંભળીને હસવું કે રડવું તે સમજાય નહીં. (૫૦ કિમી.ની ઝડપે શહેરમાં? ૯૦ કિમી.ની ઝડપે શહેરની બહાર? ને બેફામ નહીં પણ ૧૨૦ કિમીની ઝડપે હાઈવે પર ફરજિયાત? જોકે, એક્સિડન્ટ માટે કોઈ પણ સ્પીડની છૂટ!) આપણા ઈન્ડિયામાં તો...! જવા દેઓ. એ હું બધી વાતે ઈન્ડિયાને યાદ કઈરા કરવાનું? અં’ઈયા દર બે કલાકે ફરજિયાત તમારી બસ ઊભી જ રે’ય તે કેટલુ હારુ! તમારી ભૂખ–તરહનો સવાલ જ ઊભો નીં થાય. જાં જે મળે તે ખાઈ પી લેવાનું. જોકે, ચા–કૉફી ને કોલ્ડ ડ્રિંક્સ તો ઓ’ય જ, ચૉકલેટ–બિસ્કીટ હો ઓ’ય, બીજું થોડું ઘણું ટર્કિસ ખાવાનું હો મલી રે’ય તો બો થઈ ગીયું. આવા ધાબાની હાથે મજાનો સો–રૂમ હો ઓ’ય, એટલે નીં મન ઓ’ય તો હો કંઈ તો લેવાઈ જ જાય–હાવ મન વગર તો કઈ રીતે લેવાય? આપણે તાંના લોકોની બધી ટેવો હરખી પણ દર બે કલાકે ઊભા રહેવામાં નાનમ લાગે. હળંગ આઠ–દહ કલાક ગાડી ચલાવવાને બા’દુરી હમજાય ત્યાં વરી એમ ઊભા થોડા રે’વાય?

ખેર, આપણે ત્યાંય હાઈવે પર નાની–મોટી, સસ્તી–મોંઘી હૉટેલો ને રેસ્ટોરાં ને ધાબાં ખૂલી જ ગયાં છે ને? થાક્યા ન હોઈએ કે રોકાવું ન હોય તોય, બધે ભીડ કરવાની આપણનેય ટેવ પડી જ છે ને? ડ્રાઈવરો તો બિચારા જ્યાં એમના નાસ્તાપાણીની કે ટિફિનની વ્યવસ્થા થઈ હોય ત્યાં જ ગાડી છોડી મૂકે, એટલે બધે સરખી જ વૃત્તિ જોવા મળી તો સારું લાગ્યું. આપણે ત્યાં સામાન્ય રીતે બસમાં ડ્રાઈવર બેઠો હોય જમણી બાજુ અને રસ્તા પર ચલાવવાનું ડાબી બાજુ, જ્યારે અહીં ટર્કીમાં ડ્રાઈવર ડાબી બાજુ બેસે ને રસ્તા પર જમણી તરફ હાંકવાનું. બસ બરાબર ચાલતી હોય તો અમને તો કોઈ વાંધો નહોતો પણ ઘણી વાર બસમાં ચડતી વખતે હું ડ્રાઈવર સાઈડનો દરવાજો ખોલી કાઢતી ને યુસુફને હસતો જોઈ પછી હસતી હસતી બીજે દરવાજે જતી રહેતી. જોકે, અહીંના ટ્રાફિકના નિયમો તો બહુ આકરા હતા, આપણે ત્યાંના જેવા જ. પણ અમને નવાઈ એ લાગી કે, નિયમો તોડવામાં તો અહીંના લોકો પણ હોશિયાર હતા!

રસ્તા બેશક બહુ જ સુંદર ને સરકણા, કોઈ મેકઅપવાળી હીરોઈનના ગાલ જેવા, પણ ગમે ત્યારે સિગ્નલ આપ્યા વગર ગમે ત્યાંથી ઓવરટેક કરવામાં ને સિગ્નલ ન બતાવવામાં ને સાઈડ ન આપવામાં ને હૉર્ન માર માર કરવામાં ને એક્સીડન્ટ કરવામાં આ ડ્રાઈવરો કોઈથી ઉતરતા નથી તે જાણીને નવાઈ લાગી, તે કરતાં પણ પરદેશી બધું જ ઉત્તમની ખોટી ઈમ્પ્રેશન દૂર થઈ તેની રાહત થઈ. અમારી વૅનનો ડ્રાઈવર યુસુફ જોકે બહુ જ ઉમદા ડ્રાઈવર હોવા ઉપરાંત મીઠી મુસ્કાનનો માલિક પણ હતો. એને એની માતૃભાષા સિવાય બીજી ભાષા આવડતી નહોતી એટલે મોં પરનું સદાય મધુરું સ્મિત એની એક માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષા હતી. અમે ‘થૅંક યુ’ કહેતાં, તો ડોકું નમાવીને એ સ્મિત ફરકાવી દેતો. જ્યારે ગાઈડ આઈડન તેટલો જ બોલકણો. પોતાના સિલેબસની બહારનું પણ બોલ્યા જ કરતો. ખેર, એમાંનું અડધું તો અમારી વાતોમાં જતું રહેતું ને થોડું કાને પડતું ને થોડું ન સમજાતું તે અમે ચલાવી લેતાં. જ્યાં ઉતરીએ ત્યાં તો પાછો બધું કહેવાનો જ છે એ ધરપત, એટલે અમે બારીમાંથી બહાર જોવાની મજા લેતાં.

બસો કિલોમીટરના અંતરને કાપતાં એક ટી–બ્રેક સાથે ચાર કલાક થયા એટલે કુસાડાસી પહોંચતાં જ સૌ હૉટેલમાં પોતપોતાની રૂમ પર ભાગ્યાં. નીચે ડાઈનિંગ હૉલમાં જમીને સીધા બસમાં સાઈટસીઈંગ માટે ગોઠવાઈ ગયાં! જમ્યા પછી જો ઝોકવાની ટેવ હોય તો બસમાં પૂરી કરી લેવી. ઓછા સમયમાં બધાં સ્થળે પછી કેવી રીતે પહોંચી વળાય? વાત તો સાચી હતી. ખાસ તો, બે જગ્યા વચ્ચેના લાંબા અંતરો વધારે સમય ખાઈ જતા હતા બાકી તો, હજી વધારે જગ્યા જોઈ શકાય. હવે એવું તો શક્ય કઈ રીતે બને, કે ટુરિસ્ટોને ધ્યાનમાં રાખીને બધાં બાંધકામો નજીક નજીક થાય? દૂર દૂર રખડવાની પછી મજા જ ન રહે ને? અમે નજીકના દરિયાકિનારે પહોંચ્યાં, જ્યાં તડકો હતો પણ ઠંડીની મોસમમાં તડકો સારો લાગ્યો. એક કલાક સુંદર ને સુંવાળી રેતી પર ફરવાની છૂટ આપીને, પછી ગાઈડ અમને લઈ ગયો એફેસસ. ઘડી ઘડી નામ બોલતાં બોબડાઈ જવાય પણ, એફેસસ કુસાડાસીથી ત્રીસ મિનિટમાં જ પહોંચી જવાય એટલું નજીક હોવાથી ને વળી સેલુક નામના નગરમાં આવેલું પ્રાચીનતમ શહેર હોવાથી, વર્લ્ડ હેરિટેજ સેન્ટરના લિસ્ટમાં હોવાથી, કુંવારી માતા મૅરીએ પોતાના છેલ્લા દિવસો અહીં વિતાવ્યા હોવાથી, બંદર તરીકે અને ખ્રિસ્તી ધર્મના પ્રાચીન સ્થળ તરીકે જાણીતું હોવાથી અને આજે ટર્કીના મશહૂર પ્રવાસન સ્થળ તરીકે પ્રખ્યાત હોવાથી, ગાઈડ અમને બધી વાર્તા કહેવાની એને મજા આવે એટલે ખાસ લઈ ગયો.

બે કલાક બધે ફરીને એફેસસનો ઈતિહાસ માણ્યો ને છેલ્લે ગાઈડે અમારો મૂડ સુધારવા અમને શૉપિંગના સ્વર્ગ સમી માર્કેટમાં છોડી મૂક્યા. ‘હવે આપણે કાલે સવારે મળશું. નવ વાગે તૈયાર રહેજો. બાય બાય.’ યુસુફભાઈ બહાર આરામ ફરમાવતા ને અમારી રાહ જોતા બસમાં બેઠા. શૉપિંગના નામ પર ખરેખર અમારા સૌના પગમાં જોર આવી ગયું અને અમે ફટાફટ વિન્ડો શૉપિંગ શરૂ કરી દીધું. એમ તો શૉપિંગના નામ ને કામ પર કલાકોના કલાકો કુરબાન કરવા જોઈએ પણ હું થાય? આટલા ઓછા ટાઈમમાં તો જોઈતી વસ્તુની દુકાને જ પહોંચી જવું પડે. આવી જગ્યાઓએ તો દરેક દુકાને એમ થાય કે, આ વસ્તુ તો મારે બહુ વખતથી લેવાની જ થઈ ગઈ છે. અમે ત્રણેય એક મોટી દુકાનમાં ઘુસ્યા, જ્યાં જાતજાતની પર્સ, હૅન્ડબૅગ્સ ને ટ્રાવેલ બૅગ્સનો ખજાનો હતો. આ જોઈએ? કે પેલી લઈએ કે કઈ લઈએ?ની મીઠી મૂંઝવણમાં સમય તો એની મેળે મુંઝાયા વિના ભાગતો હતો. ભાવતાલ ને રકઝક જેવા બધા કોઠામાંથી પસાર થઈને આખરે અમે ખાલી હાથે દુકાનમાંથી બહાર આવી ગયા! કેમ?

તો અંજુને યાદ આવી એની વહુની વાત ને અમને યાદ આવ્યાં પલ્લવીબહેન. ‘ઈસ્તમ્બુલની ગ્રાન્ડ બજારમાંથી જ શૉપિંગ કરજો.’ ખલાસ. શૉપિંગનો આખો મૂડ જ મરી ગયો. (ગ્રાન્ડ બજાર તો અહીં પણ હતું.) પછી તો અમે વીલે મોંએ વિન્ડો શૉપિંગ કરતાં એ ગલીઓમાંથી પસાર થઈ ગયાં. કેટલી સરસ દુકાનો હતી ને કેટલું મસ્ત મસ્ત ને પાછું રિઝનેબલ બધું મળતું હતું ! મોટી મોટી કંપનીના લેબલવાળા, અસલી જેવા જ, નકલી કપડાં ને બૂટ–સૅંન્ડલ્સ, બૅગ્સ ને પરફ્યૂમ્સ, ટર્કિશ ગાલીચા ને સુગંધી તેજાના–મસાલા ને ચામડાની વસ્તુઓ ને હૅન્ડીક્રાફ્ટની અણમોલ વસ્તુઓનો ખજાનો હતો ત્યાં. આ બધું ઈસ્તમ્બુલમાં પણ મળશે જાણીને રાહતના ભાવ સાથે અમે બજારમાંથી નીકળી ગયાં. રાતનું ભોજન બીજે કશે શોધવા જવાને બદલે અમે અમારી હૉટેલમાં જ કરી લીધું. અમે બરાબર થાકેલાં એટલે વહેલાં સૂવાની તૈયારીમાં ને ખાસ તો મોબાઈલ ચાર્જ કરવાની ખટપટમાં હતાં કે, રૂમના એક ખૂણેથી પારુલનું ‘હાય હાય’ સંભળાયું!

‘હું થીયુ?’

‘મોબાઈલનું ચાર્જર ની મલે!’

‘ઓ બાપ રે! અ’વે? ફોટા કેમ કરતા પડહે?’ બધાંને ફોટાની ચિંતા થઈ.

‘બરાબર જોયું? બૅગમાં ઓહે.’

‘ના, કેથ્થે નથી. તાં પામુક્કલેની ઓ’ટલમાં ર’ઈ ગ્યુ લાગે. અ’વે મને યાદ આઈવુ. વે’લા વે’લા નીકરવાની દોડાદોડમાં ચાર્જર મેં લીધેલુ જ નીં. તમે હો કોઈએ યાદ નીં કરાઈવુ?’

‘અરે ભઈ, બધા પોતપોતાની દોડાદોડમાં ને વે’લા નીકરવાની ઉતાવરમાં તે જોવાનું ર’ઈ ગયુ. અ’વે હું કરહે?’

‘કંઈ નીં, કાલે બજારમાં કે જાં જહું તાં મલે તો લઈ લેહું, બીજુ હું? ઉં જ મૂરખની સરદાર તે ચાર્જર જ ચેક નીં કઈરુ. ચાલો અ’વે કાલની વાત કાલે. હૂઈ જાઓ.’ પારુલે હૂઈ જાઓ કે’યુ પણ એને જ આખી રાત ઊંઘ નીં આવી. બનવાકાળને કોણ ટાળી શકે?

(તસવીરો ગુગલ પરથી લીધી છે.)

બનવાકાળ શું બન્યું?

મોબાઈલના અમે જબરાં આદિ થઈ ચૂકેલાં એટલે હૉટલમાં પહોંચતાં જ પોતપોતાના મોબાઈલને ચાર્જ કરવાની વેતરણમાં પડી જતાં. અંજુ એની વહુ સાથે રોજ સવારે ગપશપ કરી લેતી. એ બહાને જાણી લેતી કે, કામવાળી આવે છે કે નહીં? વહુને કોઈ તકલીફ તો નથી પડતી ને? પારુલને એના ફોટાની ચિંતા રહેતી ને મને તો ઘરમાંથી ફોન કરવાની જ ના પાડેલી કે, ‘ખબરદાર! અમને શાંતિથી થોડા દિવસ રહેવા દેજે.’ તોય મારે ફોન તો ચાર્જ કરી જ રાખવો પડતો. ઈમરજન્સીમાં તો ચાલે ને?

પણ, ‘બનવાકાળ’ શબ્દ બહુ મજાનો છે. આપણા હાથમાં કંઈ ન હોય ત્યારે એ બહુ કામ આવે. ગઈ કાલના સ્વર્ગને યાદ કરતાં વહેલી સવારે અમે અમારી હૉટલ છોડવાની તૈયારીમાં પડેલાં. બધો સામાન વહેલો વહેલો સમેટવામાં ને ખાસ તો નાસ્તાનો ટાઈમ ન ચૂકી જવાય તેની ચિંતામાં, ફટાફટ બૅગ રૂમની બહાર મૂકી, રૂમને તાળું મારી અમે નીચે ડાઈનિંગ હૉલમાં પહોંચ્યાં. (આ દોડાદોડીમાં પેલું બનવાકાળ બની ચૂકેલું, જેનો કોઈને અંદાજ નહોતો. પારુલને તો આઘાત જ લાગવાનો હતો.) ખેર, સૌથી પહેલી જ મજાની ખાન હૉટલમાં અધધધ વૅરાયટીવાળું ખાધા પછી, અમે દરેક હૉટલમાં એવા જ ભોજનની કે નાસ્તાની આશા રાખતાં પણ એવું બનતું નહીં. મનના ખજાનાથી ચોથા ભાગની વસ્તુઓમાંથી પણ પાછી વેજ વાનગીઓ શોધીને લાવવાની, એટલે આમેય અમારી ડિશ ને મન અર્ધાં જ રહેતાં. એ તો સારું કે, બે ચાર જાતની મીઠાઈ હોય એટલે ખાધાનો સંતોષ થાય. અમારી આજુબાજુ તો લોકો ડિશો ભરી ભરીને ખાવાની મજા લેતાં ને અમે જોયા કરતાં!

અમારા ગ્રૂપના ફક્ત ચાર જણ શાંતિથી ને વાતો કરતાં કરતાં નાસ્તાનો સ્વાદ માણતાં. પેલા બે વડીલ ને પેલી બે બહેનો, બસ. પેલા ચાર મુંબઈગરા તો રોજ ડિશ ભરીને બધું લેતાં ને મોટા ભાગે અર્ધું ખાવાનું ટેબલ પર મૂકી ઊભા થઈ જતાં. અમે ખોરાકના બગાડનો અફસોસ કરતાં કરતાં ખાતાં. જોકે, ઘણા ટેબલો પર અમને એવું છાંડેલું ભોજન જોવા મળતું ને અમારો જીવ બળી જતો. પણ આપણાથી હું થાય? ખાલી થયેલી પ્લેટ્સની ટ્રોલી ફેરવતા વેઈટર્સના ચહેરા જોઈને દુ:ખ થતું. આ લોકોને ખાવાનામાં કોણ જાણે હું મળતુ ઓહે? આ બધો બગાડ જોઈને એ લોકો હું વિચારતા ઓહે? અમે પાછા અમારી દુનિયામાં પાછા ફરતાં. સમયના અભાવે મોટા ભાગના લોકો સફરજનની ટ્રેમાંથી સફરજન લઈને ચાલવા માંડતા. કંઈ નીં તો, બસમાં બેહીને ખવાહે. અમારી પ્રાયવેટ બસ હતી એટલે અમારા જાતજાતના ફાકા ચાલુ રહેતા. પેલા આગળ બેઠેલા સહપ્રવાસીઓ હો ફાકા મારતા ઓહે? એ લોકો હું લાઈવા ઓહે? ઘેરેથી બનાવી લાઈવા ઓહે કે વેચાતું? આપણાં મનને બધાંની ફિકર!

કાપાડોક્યાથી નીકળીને ટર્કીની બધી જગ્યાઓએ જવા અમે બસમાં જ નીકળી પડેલાં એટલે પ્લેનની દોડાદોડી, કસ્ટમ ચેકિંગ અને સમયની બરબાદીમાંથી બચી જતાં, તેની મોટામાં મોટી શાંતિ હતી. બસમાંથી તો પાછું બેઠાં બેઠાં, રસ્તાને કિનારે આવતાં ગામડાં કે નાનાં શહેરોને જોવાનો પણ લાભ મળતો. જોકે મોટા ભાગે રસ્તાઓ તો ખાલી જ રહેતા પણ દૂર દૂર સુધી જાતજાતનાં ફળોના બગીચાઓ જોવા મળતા. સામાન્ય રીતે આપણે ફૂલોના બગીચાઓ જોયા હોય. જ્યારે જ્વાળામુખી ફક્ત વિનાશ જ કરે એ ભ્રમ અહીં સદંતર ભાંગી જાય. જે અનુભવો અમે સ્વર્ગનગરી અને પાતાળનગરીમાં કર્યા તે જોઈને તો લાગે કે, બધે જ એક એક જ્વાળામુખી ફાટવો જોઈએ. કંઈ નહીં તો બધે જમીન તો ફળદ્રુપ થઈ જાય અને બધે બાગબગીચામાં ફૂલો ને ફળોની બહાર આવી જાય! પાતાળમાંથી ઝરણાં ફૂટી નીકળે ને ધોધ પડે તો લોકોનો પાણીનો પ્રશ્ન ઉકલી જાય.

આ બધાની સામે જ્વાળામુખીના વિનાશનો આંકડો દેખાય એટલે વિચાર અટકી જાય. અમારો ગાઈડ પૂરક માહિતી આપતાં કહેતો, ‘અહીં દાડમ અમારું લકી ફ્રૂટ ગણાય છે એટલે દાડમના બગીચા તમને ઠેર ઠેર જોવા મળશે.’ અચ્છા, એટલે જ્યાં જઈએ ત્યાં મોટા મોટા લાલ દાડમનો રસ લોકો ટેસથી પીતાં દેખાય છે. મેં તો એક જ વાર રસ ચાખેલો પછી બીજી વાર પીવાનું મન નહોતું થયું. કેમ? તો એ લોકો, દાડમના બે ફાડિયાં કરીને સીધા જ મશીનમાં મૂકીને રસ કાઢતા. એટલે છાલનો કડવો રસ ને દાડમનો થોડો ખાટો રસ ભેગા થઈને વિચિત્ર સ્વાદ લાગતો. ભઈ, એ તો જેવો જેનો ટેસ્ટ. દાડમ લકી ગણાય? વાહ. તો પછી, અહીંના લોકો તો ગળામાં દાડમ લટકાવીને ફરતાં હશે? કે પર્સમાં, કે ખીસામાં રાખતાં હશે? અથવા એવું બધું ફાવે નહીં એટલે દાડમના ફોટાનું લોકિટ બનાવડાવતાં હશે? કોણ જાણે, આ લોકોની શ્રધ્ધા કે અંધશ્રધ્ધા કેવીક હશે.

અમે જઈ રહ્યાં હતાં પામુક્કલેથી કુસાદાસી કે કુસાડાસી. (વળી ગુજરાતીનો અણસાર આવ્યો. ભૂસાદાસી કે ભૂસાડોસી. તમને આવ્યો?) વળી એક પુરાણું શહેર, જેમાં જોવાલાયક વિશ્વપ્રસિધ્ધ ખંડેરો પણ છે અને પ્રવાસીઓને બારે માસ આકર્ષતો લાંબો, વિશાળ દરિયાકિનારો પણ છે. સ્વાભાવિક છે કે, દરિયાને કારણે દરિયાઈ રમતો ને ક્રૂઝની સવારી અહીંના વિશિષ્ટ આકર્ષણો છે. ભૂમધ્ય સમુદ્રની સુંદરતાને લીધે કુસાડાસી ટર્કીનું, વધારે ટુરિસ્ટો ખેંચી લાવતું સ્થળ બની ગયું છે. દરિયાકિનારાની ચળકતી, બારીક સોનેરી રેત પર ચાલવાનો લહાવો લેવો કે દરિયાની લહેરો સાથે મસ્તી કરતાં લોકોને જોવામાં સમય પસાર કરવો કે પછી દરિયાના મોજાં પર ઝૂલવાની મજા લેવી એ દરેકની પસંદ પર આધાર રાખે. આપણે કૂણા તડકાના શોખીન, જ્યારે અહીં તો ઠંડા બર્ફીલા પ્રદેશના લોકોનો ધસારો હોય એટલે દઝાડતા તડકાની એમને ભારે નવાઈ. ભાઈ આ લોકો તો સૂરજને બરાબર ન્યાય કરે.

અમને બસમાં બેઠાં પછી એક વાતની ભારે નવાઈ લાગતી ને પછી તો કંટાળો પણ આવવા માંડેલો, કે પેલો ડ્રાઈવર દર બે કલાકે બસને એકાદ હૉટલ (આપણું ધાબું) પર ઊભી રાખી દેતો ને ગાઈડ, ‘હવે આપણે નાનો બ્રેક લઈશું’ કહીને વહેલો વહેલો ઉતરી ડ્રાઈવરની સાથે હૉટલમાં જતો રહેતો. બંને ફ્રેશ થઈને તરત જ ગરમ પીણાંનું ગ્લાસ ને નાસ્તો લઈ બેસી જતા. અમારે પણ ભૂખ હોય કે ન હોય તોય, ઉતરીને પગ છૂટા કરવા પડતા. ફાયદો એક જ થતો કે, નવી નવી, નાની નાની હૉટલ કમ રેસ્ટોરાં જોવા મળતી, નવા ચહેરા જોવા મળતા ને મુખ્ય તો પેલી ફોટાશોખીનના નખરાં જોવા મળતાં. ચા પીતાં ફોટો, કદાચ દરેક હૉટલમાં એણે પડાવ્યો હશે. ભઈ, દર વખતે ડ્રેસ તો નવો હોય કે નીં? પછી? તમે કંઈ હમજે નીં ને, હંહ! ને એનો વર? કૅમેરા લઈને પેલીની આગળપાછળ ફઈરા કરતો! આહ, અદેખાઈ આવી જતી!