દસમા–બારમાનાં માબાપો

માર્ચ મહિનામાં લેખનું શીર્ષક જો આવું રાખ્યું હોય તો અમુક ટકા વાચકો મળી રહેવાની ગૅરન્ટી ! દસમા–બારમાના વીતી ચૂકેલા માબાપો એટલે કે, જેઓ પોતાનાં બાળકોનું દસમું–બારમું સારી કે ખરાબ રીતે પસાર કરી ચૂક્યા છે, એમનો કપરો સમય વીતી ચૂક્યો છે અને એમના પર પણ જાતજાતનું વીતી ચૂક્યું છે. (શું ? તે એ લોકો સિવાય કોણ સારી રીતે જાણે ?) આ ભૂત માબાપો, જેમને મન દસમું–બારમું હવે ભૂતકાળથી વિશેષ કંઈ નથી તેઓ તો, ‘આપણે કંઈ કામ નથી વાંચવાનું’ બબડી આ લેખ પર નજર પણ નહીં નાંખે.

પ....ણ, જેમનાં બાળકો હાલ કોના ભરોસે છે એની જ જેમને નથી ખબર અને પરીક્ષા દરમિયાન કે પરીક્ષા પછી, એમનાં બાળકોના ને પોતાના શા હાલ થવાના છે તે પણ જે નથી જાણતાં, તેવાં માબાપો તો આવા શીર્ષકવાળા લેખોને માથે ચડાવશે. કદાચ લેખમાંથી પણ કોઈ ‘MOST IMP’ મળી જાય ! વર્ષની શરૂઆતથી તે અંત સુધી આવા લેખો માબાપોનો પીછો નથી છોડતા. બાળકો તો પછી ભણશે, પહેલાં માબાપોને ભણાવી લો. એમની અક્કલ ઠેકાણે લાવો, એમને શિસ્ત શીખવો, એમને ઉજાગરા કરાવો, એમને ભૂખા રાખો, એમની ઊંઘ હરામ કરીને એમને બેચેન બનાવો, નોકરીમાં રજા પડાવો, ઉપવાસ કરાવો, એમને અર્ધપાગલ અવસ્થામાં બબડાટ કરતા કરી દો ને દાંતિયા કરતાં કે વડચકાં ભરતાં કરી નાંખો. લેખો દ્વારા એમનો ઉધ્ધાર નહીં કરો પણ એ લોકો ઉધાર કરીને, ઉધારની જિંદગી જીવે છે તેનો સતત અહેસાસ કરાવતા રહો.

લેખક તરીકે મારી પણ ફરજ છે કે, ચાલતી ગાડીમાં બેસી જવું. બધા લખે છે તો મારે પણ એક લેખ લખી, માર્ચ મહિનાના કપરા કાળ વિશે કંઈક ફટકારી દેવું એવું નક્કી કર્યું. ને ફટકારવા માટે દસમા–બારમાના માબાપ સિવાય બીજું કોણ મળવાનું ? છોકરાંઓને તો આંગળી અડાડી જુઓ કે એમની સામે ડોળા કાઢી જુઓ. છે કોઈનામાં એટલી તાકાત ? સવા શેર સૂંઠ ખાધેલી માના દીકરા પણ આ મામલે પાણીમાં બેસી જશે. આખરે બાળકોના ભવિષ્યનો સવાલ છે.

તો પછી, શરૂઆત કરીએ આપણે અધૂરા મૂકેલા શીર્ષકથી. દસમા–બારમાના માબાપો....શું ? કોણ ? ક્યારે ? કેવી રીતે ? ક્યાં ? જેવા અઢળક પ્રશ્નોથી ઘેરાયેલા  રહે છે. વર્ષ દરમિયાન એમના માથે સલાહોનો મારો ચાલુ રહે છે. જેમ કે....

દસમા–બારમાના માબાપે શું કરવું ને શું ન કરવું ? કપરું વર્ષ શરૂ થાય તે પહેલાં, તે પછી, તે દરમિયાન અને તે પૂરું થાય ત્યારે, ઘરમાં એકબીજા સાથે, બાળકો સાથે–વીઆઈપી બાળકો સિવાયનાં બાળકો સાથે પણ, શિક્ષકો સાથે–એમાં ટ્યુશનિયા શિક્ષકો પણ આવી ગયા(માફ કરજો, ટ્યુશનને બદી ગણનારાંને પણ એના વગર ચાલતું નથી એટલે આ શબ્દ વપરાઈ ગયો) અને ઘરના કામવાળા કે વાળી સાથે પણ કેવો વ્યવહાર કરવો તેના લેખો વાંચવા અને તેમાં જણાવ્યા મુજબ કરવું.

દસમા–બારમાનાં માબાપો કોણ ? તો, જેના ભોગ લાગ્યા છે, જેમનું નસીબ બે ડગલાં આગળ છે, આ એક વર્ષ દરમિયાન જેમનાં કોઈ સગાં નથી ને કોઈ વહાલાં પણ નથી તો મિત્રો તો ક્યાંથી હોવાના ? જેમને ત્યાં ટીવી નથી, જેમના મોબાઈલ ઘરમાં સાઈલન્ટ રહે છે અને જેમનાં ઘરમાં દુનિયાભરના દેવોના ફોટાઓ, આશિષો અને પ્રસાદોનો મારો થતો રહે છે તેવા કમનસીબ, ઉતરેલા ચહેરાવાળા અને સતત નિરાશાના બોજ નીચે દબાયેલાં માબાપોને ઓળખવા અઘરાં નથી.

દસમા–બારમાનાં માબાપો ક્યારે ? આમાં ક્યારે શબ્દના આપણે બે–ત્રણ અર્થો જોઈશું. ક્યારે બનાય ? ક્યારે છૂટકારો પામે ? ક્યારે પાર્ટી કરે અથવા સત્યનારાયણની કથા કરે અથવા ક્યારે ફરવા ઊપડી જાય ? બાળક આઠમા ધોરણમાં આવે કે ત્યારથી જ, માબાપનું નિશાન દસમા ધોરણ પર તકાઈ જાય ને બાળકને બીવડાવવાનું શરૂ ! અંદરખાને પોતે બીતાં હોય પણ બદલો તો બાળક સાથે જ લેવાય ને ? છૂટકારો પામવાનું તો જાણે કોઈના નસીબમાં હોતું જ નથી. બારમાના રિઝલ્ટ પછી એડમિશનની ચિંતા અને જો જોઈતી જગ્યાએ એડમિશન ના મળ્યું તો દીકરા/દીકરીને સારી નોકરી મળ્યા પછી પણ અને ઘણી વાર તો દાદા/દાદી બન્યા પછી પણ સારી જગ્યાએ એડમિશન નહોતું મળ્યું તેની વાર્તા પૌત્રોને સંભળાવતાં અફસોસ કરી લેવાય ! આમ સંપૂર્ણ છુટકારો તો આવા માબાપના ભાગે ક્યારેય હોતો જ નથી. જોકે, પરીક્ષા અને રિઝલ્ટની વચ્ચે કશેક ફરવા ઊપડી જવાની છૂટ છે પણ તોય, પાર્ટી કે કથા તો ગમતા રિઝલ્ટની જ હોય ને ?

દસમા–બારમાના માબાપે એમના (મુદતી) લાડકાં બાળકો સાથે કેવો વ્યવહાર કરવો ? કેવી રીતે પોતાનું ને બધાંનું મગજ શાંત રાખવું ? કેવી રીતે ઘરના વાદવિવાદ ટાળવા ? કેવી રીતે મહેમાનોને ટાળવા ? કેવી રીતે ફાલતુ ખર્ચા ટાળવા ? પાડોશીઓને કેવી રીતે કાબૂમાં રાખવા ? વગેર વગેરે વગેરે... ઓહોહો ! કેટલા બધા પ્રશ્નો ! પણ ચિંતા નહીં. આવા જ બધા પ્રશ્નોના ઉકેલ તો જાતજાતના લેખોમાંથી મળી રહે છે અને એટલે જ બાળકોના ઉજ્જવળ ભવિષ્યની આશા બંધાય છે.

એમ તો સવાલો ઘણા છે પણ આપણે છેલ્લા એક સવાલથી, ક્યારેય પૂરી ન થનારી આજની વાત પૂરી કરશું. દસમા–બારમાના માબાપો ક્યાં ? ખરી વાત છે. ટ્યુશન ક્લાસીસને દસમા–બારમાના ગરજવાન માબાપો ક્યાં મળે ? કાઉન્સેલિંગને નામે ધૂતી ખાનારાઓને આવા માબાપો ક્યાં મળે ? ભારત સિવાય આવા માબાપો ક્યાં ? નિર્દોષ બાળકોના નસીબમાં આવા માબાપો ક્યાં ? ખરેખર તો, જેમને પોતાને જ કંઈ ખબર નથી કે, પોતે ક્યાં છે ? તો એવા માબાપોને શોધવા ક્યાંય જવાની જરૂર નથી. કોઈ પણ શહેરમાં એકાદ લટાર મારી આવો. થોકબંધ માબાપો, વગર જેલે જેલમાં પુરાયેલા કેદીની હાલતમાં મળી આવશે.

આપણે સૌ આશા રાખીએ અને એમના માટે શુભેચ્છાઓ કરીએ કે, એમનો જલદી છૂટકારો થાય અને એમનાં બાળકો પરીક્ષાનો ભવસાગર તરી જાય.

આપ સૌની સાથે છેલ્લા એક વરસથી  ‘લપ્પન–છપ્પન’ કરવાની મને તો બહુ મજા આવી.
આપ સૌનો સહકાર અને સૌની શુભેચ્છાઓ આ જ રીતે મળતી રહેશે તો વધુ ‘લપ્પન–છપ્પન’
મજેથી ચાલુ રહેશે. સૌનો આભાર. (વારંવાર ‘આપ–આપ’ લખવામાં ગેરસમજ ઊભી થવાનો ડર છે.)

બિલાડીના બેટાનું બારમું

એક શાકાહારી જંગલ હતું. જંગલમાં રહેતાં બધાં પ્રાણીઓ ફક્ત શાકભાજી– ફળ– ફૂલ પર જ ગુજારો કરતાં હોવાથી જંગલનું નામ જ શાકાહારી જંગલ પડી ગયેલું. જ્યાં બધાં જ શાકાહારી હોય ત્યાં ભાઈચારો જ હોવાનો ને ? કોઈ, કોઈને મારીને ખાવાનું વિચારે જ નહીં ને ? કોઈએ કોઈથી બીવાનું નહીં અને કોઈની કોઈના ઉપર દાદાગીરી નહીં. પરિણામે આ જંગલમાં, જાતજાતનાં ને ભાતભાતનાં પ્રાણીઓ ને પક્ષીઓ જોવા મળતાં. આસપાસનાં શહેરો ને ગામોમાં તો, આ જંગલના પ્રાણીઓનાં બાળકો માટે ખાસ સ્કૂલો ને કૉલેજો પણ હતી ! ધારે તે પ્રાણી, ચાહે તે સ્કૂલમાં કે કૉલેજમાં પોતાના બાળકને મૂકી શકે. એમને માટે હૉસ્ટેલ પણ ખરી. ડોનેશનની તો વાત જ નહીં કરવાની.

થોડે થોડે દિવસે જંગલમાં પાર્ટીઓ પણ થતી. ક્યારેક કોઈનો બર્થ ડે હોય તો ક્યારેક કોઈનાં બચ્ચાનો બાળમંદિરનો પહેલો દિવસ હોય. કોઈ દસમા કે બારમામાં પાસ થયું ? ચાલો પાર્ટી કરો. મૅરેજ પાર્ટી, એનિવર્સરી પાર્ટી, સિનિયર સિટીઝન ડેની પણ પાર્ટી ! જાતજાતની રંગબેરંગી પાર્ટીઓને લીધે જંગલ હંમેશાં આનંદી ગીતોથી ગાજતું રહેતું.

આ મસ્ત જંગલમાં એક વર્ષે એક બિલાડીનો બેટો બારમામાં આવ્યો. બેટો શહેરની સ્કૂલમાં ભણે ને હૉસ્ટેલમાં રહે. ભણવામાં અવ્વલ, રમતગમતમાં નંબર વન–એકદમ સ્માર્ટ ! પરીક્ષાના દિવસો આવ્યા ને બેટાને હૉસ્ટેલમાં જ રહેવું હતું. પણ મમ્મી એટલે મમ્મી ! માનો જીવ માને ? એણે તો, પોતાના લાડકાને પરીક્ષા પહેલાં જ તાજોમાજો કરવા ઘરે બોલાવી લીધો. પોતાની નજર હેઠળ રહે તો બરાબર ભણે ને સમયસર ખાતોપીતો પણ રહે, તબિયત ના બગડે. મમ્મીએ તો બેટા માટે અલગ રૂમની વ્યવસ્થા કરી દીધી. શહેરમાંથી અસલી ઘીના ડબ્બા ને ચીઝ–પનીરના બૉક્સ પણ મંગાવી લીધા. દૂધ તો જંગલમાં જ મળી રહેવાનું હતું. ગાય–ભેંસ ને બકરીએ ચિંતા ન કરવા જણાવેલું.

બિલાડીના બેટાને સવારે વહેલો ઊઠાડવા માટે જંગલના મરઘાંઓએ વારા બાંધેલા. પહેલો મરઘો બોલે કે, ગાય પોતાના વાછરડાને દૂધ લઈને મોકલી આપે, ‘તું થોડા દિવસ ઓછું પીજે પણ આ દૂધ આપણા બેટુને આપી આવ જા. ’ વાછરડું પણ હોંશે હોંશે બરણી ઝુલાવતું નીકળી પડે. બપોરે ભેંસ દૂધ મોકલે ને સાંજે બકરીનો વારો. જતાં આવતાં બધાં પૂછતાં જાય, ‘બિલ્લીબહેન, કોઈ કામકાજ હોય તો કહેજો. ’ બિલાડીને તો જરાય ચિંતા કરવી ન પડે. છતાંય માનું મન એટલે એના બેટુની ફરતે ફર્યા કરે. ‘બેટા ભૂખ્યો તો નથી ને ? ભૂખ લાગે તો કહેજે દીકા. એમ કર, ઘડીક ઊંઘી જા. આખો દિવસ વાંચીને થાક્યો હશે. ઊંઘવું ન હોય તો ઘોડા અંકલ કે હાથી અંકલને કહે, તને આંટો મરાવી લાવે. જરા ફ્રેશ થઈ જશે જા. ’ બેટો તો ઘણી વાર મમ્મીની સતત કાળજી ને ટકટકથી કંટાળી જાય, ગુસ્સે થઈ જાય ને નારાજ પણ થઈ જાય. છેલ્લે મમ્મીની લાગણી આગળ ઝૂકી જાય. 

જોકે, મમ્મી થોડી વાર માટે પણ બહાર જાય કે બપોરે સૂઈ જાય, ત્યારે બેટુ ચીઝ–પનીરના ડબ્બા ફેંદી વળે. મમ્મી કંઈ કાચી નહોતી. એ બધા ડબ્બા એવા સંતાડીને મૂકતી કે બેટુને ગંધ સુધ્ધાં ન આવે. વધારે ખાઈને બેટુ જાડો થઈ ગયો તો ? પછી આળસુ થઈ જાય, ઊંઘ્યા કરે ને ભણે નહીં તો બારમામાં શું ઉકાળે ? એટલે મમ્મી તો અઠવાડિયામાં એક વાર બેટુને ચીઝ સૅન્ડવિચ કે પનીર રોલ બનાવીને ખવડાવતી. બાકીના દિવસો તો છે જ દૂધ, દહીં ચાટવાના ને ઘીનો શીરો ઝાપટવાના ! જોકે, એ પચાવવા માટે મા–દીકરો બન્ને રોજ અડધો કલાક જંગલમાં દોડી આવતાં.

અને એક દિવસ, બેટુની પરીક્ષાનો દિવસ નજીક આવી ગયો. બેટુની હૉસ્ટેલમાં જવાની તૈયારીઓ શરૂ થવા માંડી. બિલાડી તો આખી દુનિયાનો ભાર માથા પર લઈને રડમસ ચહેરે ફરવા માંડી. ‘બેટુની પરીક્ષા કેવી જશે ? પેપર સારાં તો જશે ને ? બેટુ ગભરાઈ તો નહીં જાય ને ?’ જાતજાતના સવાલોથી મમ્મી પરેશાન ! આટલા દિવસો સમજીને જ, દોસ્તથી દૂર રહેલા બેટુના દોસ્તો બધા મળવા ને શુભેચ્છા પાઠવવા આવી ગયા. મમ્મીને તો બેટુની ચિંતામાં, કોઈ ઘરે આવે તે પણ નહોતું ગમતું. સૌએ બેટુને નાની મોટી ગિફ્ટ આપી. બેટુ તો સૌનો પ્રેમ મેળવી ધન્ય થઈ ગયો. ફર્સ્ટ ક્લાસ લાવવાનું એણે સૌને વચન આપ્યું. સ્કૂલ જવાને દિવસે તો બેટુના મમ્મી–પપ્પા એને સવારથી કહેવા માંડ્યાં, ‘બેટા, બરાર લખજે. ગભરાતો નહીં. શાંતિથી બે વાર પેપર પહેલાં જોજે. આવડતા જવાબો પહેલાં લખી નાંખજે. ઉતાવળ નહીં કરતો......’ બદામનો શીરો અને મસાલેદાર દૂધ પીને બેટુ તૈયાર થઈ ગયો કે, પપ્પાએ એના ખિસ્સામાં પૈસા મૂક્યા ને મમ્મીએ ચાંદલો કરી એક ચમચી દહીં ચટાડ્યું. આગલો જમણો પગ બહાર કાઢી, બેટુ ઘરની બહાર તૈયાર રહેલી હાથીઅંકલની સવારી તરફ ગયો. બેટુનો સામાન બધાએ ઊંચકી લીધો ને હાથીભાઈની પાછળ પાછળ બધા બેટુને વિદાય કરવા નીકળી પડ્યા. બિલ્લીમમ્મી તો આ દ્રશ્ય જોઈને ગદગદ થઈ ગઈ. એણે સૌનો આભાર માન્યો. આખરે શહેરનો રસ્તો આવી ગયો. હાથીઅંકલે બેટુને સાચવીને નીચે ઊતાર્યો અને સૂંઢમાં ઊંચકીને બેટુને ઘોડાઅંકલની પીઠ પર બેસાડી દીધો. બીજા ઘોડા પર બેટુના પપ્પા બધો સામાન લઈને બેઠા અને થોડી વારમાં તો બેટુભાઈની સવારી સ્કૂલના કમ્પાઉન્ડમાં ! બેટુને શુભેચ્છા પાઠવી સૌ રવાના થયાં. પપ્પાએ ગૂપચૂપ આંખો લૂછી.

પરીક્ષા થઈ ગઈ. રિઝલ્ટ આવી ગયું. શાકાહારી જંગલમાં સૌની શુભેચ્છાઓથી અને વડીલોના આશીર્વાદથી સૌનો બેટુ ફર્સ્ટ ક્લાસ લાવ્યો હતો. જંગલમાં તો મંગલ ઘડી આવી હતી. બેટુને સૌ વાજતે ગાજતે જંગલમાં લઈ આવ્યા અને સૌએ બેટુના મમ્મી–પપ્પા પાસે પાર્ટી માંગી. આટલા મોટા જંગલમાં તો મહેમાનો પણ કેટલા હોય ? જોકે બધાં કંઈ બેસી રહે તેવા થોડા હતાં ? સૌ કામે લાગી ગયા અને ધામધૂમથી ને જોરશોરથી ‘જંગલ પ્લૉટ’માં બેટુભાઈની પાર્ટી ઊજવી કાઢી.

એ તો સારું થયું કે, જંગલમાં કોઈ માણસ નહોતો રહેતો, નહીં તો બેટુના રસ્તામાં પહેલે જ દિવસે આડો ઊતરત કે નહીં ?

કઈ લાઈન લેવાનો ?

‘તમારો દીકરો પાસ થઈ ગયો ?’

‘હા, ફર્સ્ટ ક્લાસ આવ્યો. ’

‘અરે વાહ ! કઈ લાઈન લેવાનો હવે ?’

‘સીધી લાઈન. ’

‘હેં ? એ વળી શું ?’

‘ભઈ, આ સવાલથી એ હવે કંટાળ્યો છે, એટલે જે પૂછે તેને આ જ જવાબ આપે છે. હવે તો અમારી સાથે પણ સરખી વાત નથી કરતો. ’

‘પણ એણે કોઈ લાઈન તો પહેલેથી નક્કી કરી હશે ને ?’

‘એ તો આઠમા ધોરણમાં આવ્યો ત્યારનો કહેતો હતો કે, હું તો ઘાસતેલની લાઈનમાં જઈશ, ગૅસના બાટલાની લાઈનમાં જઈશ, રેલવેની બારીએ ટિકિટની લાઈનમાં જઈશ, મોટો થઈને કૉલેજના ઍડમિશનની લાઈનમાં જઈશ, નોકરી માટેના ઈન્ટરવ્યૂની લાઈનમાં જઈશ અને એવી બીજી જેટલી પણ લાઈન લાગશે તે બધામાં ઊભો રહીશ. ’

‘હવે તો મોટો થઈ ગયો ને ?’

‘એટલે જ કોઈ જવાબ નથી આપતો. ’

‘તમે કારણ નથી શોધ્યું ?’

‘કારણમાં તો બીજું શું હોય ? જે એને મળે તેમાંથી કોઈને કંઈ ખબર જ ન હોય, થોડી ઘણી ખબર હોય તો તેને વિષયની સમજણ ન હોય અને જેને બધી ખબર હોય તે બહુ હોશિયાર હોય ! એટલે જે મળે તે એને એક જ સવાલ પૂછે કે, ‘કઈ લાઈન લેવાનો ?’ શરુઆતમાં તો એ જવાબ આપતો પણ પૂછનારા એને ત્રાસ આપીને અધમૂઓ કરવા માંડ્યાં. પહેલાં તો લોકોને ડૉક્ટર, એન્જિનિઅર ને સીએ સુધીની જ જાણકારી હતી તે સારું હતું. હવે તો જ્ઞાની મહાપુરુષોનો રાફડો ફાટ્યો તે રિઝલ્ટ આવતાં જ ઘેરેઘેર ફરવા માંડ્યા ! તેમાં જો બે–ચાર જણ સાથે નીકળી પડ્યા તો માબાપનુંય આવી બને. 

‘સાયન્સ લીધું છે ?’ પૂછીને શરુઆત કરે ને માછલીને જાળમાં ફસાવવા માંડે.

‘હા. ’

‘ડૉક્ટર બનવાનો ?’ ડૉક્ટરથી આગળ એમને પણ વધારે નથી ખબર !

‘કંઈ નક્કી નથી, ટકા આવે તેના પર આધાર.’ (જાણે છે કે, ડૉક્ટરની હા પાડશે તો સવાલો ચાલુ જ થઈ જશે, ‘આ ડૉક્ટર કે પેલા ડૉક્ટર ?’)

હવે ખરો ખેલ શરુ થાય.

‘ડૉક્ટર બનવામાં લાંબો થઈ જશે. એના કરતાં બી.ફાર્મ કરી લે. લાઈસન્સ લઈ લેવાનું. દુકાન ખોલીને બેસી જવાનું. કમાણી જ કમાણી. ’

‘દુકાન ખોલવા પૈસા જોઈએ ને ?’

‘તો પછી ઑર્થો બની જા. ’

‘ઑર્થો ? ઑર્થોડૉક્સ ?’

‘અરે ભાઈ, એ નહીં. પેલા હાડકાના ડૉક્ટર આવે તે. ’

‘એ પણ ડૉક્ટર જ ને ? બધામાં પૈસા જોઈએ. ’

‘તો ફિઝિયો બની જા. ’

‘એ વળી શું ?’

‘પેલા હાથપગની કસરતવાળા ને માલિશવાળા આવે તે. એમાં બહુ ખર્ચો પણ નહીં. ’

‘એ તમને કોણે કહ્યું ? મારે એવું કંઈ નથી બનવું. ’

‘તો પછી તું શું કરવાનો ? હેરડ્રેસિંગ સલૂન ખોલવાનો ?’

‘આઈડિઆ તો સારો છે. ’

‘સાવ નફ્ફટ. માબાપનો તો કોઈ વિચાર જ નહીં કરવાનો. જરા પણ કદર નહીં. આજકાલના છોકરા સાવ નકામા. ’ (તમે મારા માબાપનો વિચાર કરો તો સારું. એમને પણ કંઈ વિચારવા દો. એના કરતાં તમારા છોકરાં સાચવો, જાઓ.)

બીજા ભાઈ જરા સમજાવટથી કામ લેવાની કોશિશ કરે ! ‘બેટા, તને જે લાઈનમાં ઈન્ટરેસ્ટ હોય તે જ લાઈન લેજે. એમ પૈસાની લાલચમાં ગમે તે લાઈન નહીં લઈ લેતો. (આગલા ભાઈ મોં વાંકું કરે.) ડૉક્ટર, એન્જિનિઅર કે સીએ બનવા કરતાં, હું તો કહું કે બેસ્ટ લાઈન તો આજે આઈટીની જ છે. ’

‘હું તો બધી લાઈનાં એક એક વરસ ફરી આવીશ. પછી જેમાં ગમશે તેમાં ટકી જઈશ.

’

‘એમ તો કેટલા પૈસા બગાડવાનો ? અને વરસ કેટલાં બગડે તે કંઈ ભાન છે ?’

‘હા, પણ કેટલા વરસથી આ સવાલ મને હેરાન કરે છે. હું પણ જોઉં તો ખરો કે નહીં, કે કઈ લાઈન સારી ?’

પેલા બધા જ્ઞાનીઓના હાથ છેવટે હેઠા પડે અને અંતે, જતા જતા છોકરાનું ભવિષ્ય ભાખતા જાય, ‘આ તમારા છોકરાને સાચવજો જરા. કોઈ ઠેકાણું જ નથી હજી. રિઝલ્ટ આવી ગયું છે. બધે ઍડમિશનની દોડાદોડી છે અને એને કંઈ પડી જ નથી. ભલતાસલતા જ જવાબો આપે છે. જોજો, લાઈન બહાર ન જતો રહે. એને અમારા વતી કહેજો જરા કે, સીધી લાઈન પર રહેજે નહીં તો ચણાના ભાવે વેચાઈ જશે. ’

‘ભઈ, એ તો પહેલેથી જ કહેતો હતો કે, સીધી લાઈન લેવાનો છું પણ કોઈ માનતું જ નથી. ’