‘પતલી ગલીથી પોલી ગલી–ગલ્લીપોલી’

ગલ્લીપોલી જતી વખતે તો નામ સાંભળીને જ મને હસવું આવી ગયેલું. આપણને તો સાંકડી ગલી ખબર, પહોળી ગલીય ખબર, ક્રિકેટની ભાષામાં કંઈ ગલી શબ્દ પણ ઘણી વાર સાંભળેલો, હવે વળી આ પોલી ગલી કેવીક આવતી હશે? એ તો પછી ખબર પડી કે, નામનો ઈતિહાસ તો કંઈક અલગ જ હતો.

ટ્રોયનો ઘોડો બતાવ્યા પછી ગાઈડ થોડો ગંભીર થઈ ગયેલો. ટર્કિશ લોકોના દિલોદિમાગ પર છવાયેલા, અને એમના ઈતિહાસમાં એમને ગોખાવાતા પહેલા વિશ્વયુધ્ધની દુ:ખદ યાદોને, ફરી ફરી કોતરવાનું ને ટુરિસ્ટોને પણ થોડા દુ:ખી કરવાનું કદાચ એને નહીં ગમતું હોય. તોય, યુધ્ધ દરમિયાન લાખો સિપાહીઓની કુરબાનીને અંજલિ આપવાની જગ્યા બતાવવામાં એ સ્વાભાવિકપણે જ ગર્વની લાગણી અનુભવતો. સૈકાઓ સુધી સમૃધ્ધિમાં લીલાલહેર કરતા ટર્કીની કૅનાલ પર કબજો જમાવવાની ખોરી દાનતે એકઠા થઈને ન્યુઝીલેન્ડે, ઓસ્ટ્રેલિયા, ગ્રેટ બ્રિટન, આયર્લેન્ડ અને બીજા અહીંથી–ત્યાંથી સૈનિકો ભેગા કરીને, ટર્કીનો દરિયાઈ માર્ગ કબજે કરવા હુમલો કર્યો હતો. ચાર વર્ષ સુધી ચાલેલા એ ‘ગલ્લીપોલી’ નામે ઓળખાતા યુધ્ધમાં બંને પક્ષના લાખો સૈનિકો માર્યા ગયા અને તેટલા જ ઘાયલ પણ થયા. એ બધાની યાદમાં એ જગ્યાએ, દરિયાકિનારે લાઈનસર સ્મૃતિચિન્હો બનાવવામાં આવ્યા છે અને મોટી દિવાલો પર નામ પણ કોતરાયાં છે.

યુધ્ધમાં તો કેવું હોય? મહિનાઓ સુધી એક જ જગ્યાએ ને એક જ પરિસ્થિતિમાં, ખાવાપીવાની પરવા કર્યા વગર લડવાની ને જીતવાની જ ચિંતા કરવાની હોય. પછી તે, બરફના ડુંગરો હોય કે દરિયાઈ ખડકોની આડશમાં બનેલી ખાઈઓમાં, ગંદા પાણીની વચ્ચે જાતજાતનાં જીવડાં કે જળચરોથી ને એમનાથી ફેલાતા રોગોથી બેહાલ થઈને પણ લડવાનો જુસ્સો જાળવી રાખવાનો હોય! ઈતિહાસ ન ગમવાનું કારણ આ પણ ખરું. વિજયના આનંદની પાછળ કેટકેટલી દુ:ખદ કહાણીઓ છુપાયેલી હોય! આપણી સાથે પણ જીવનમાં આવી હાર ને જીતની રમત ચાલુ જ રહેતી હોય ને? આપણે તો ઘરમાં બેસીને, બધું ખાતાં–પીતાં, સગવડો ભોગવતાં યુધ્ધનાં નગારાં વગાડવાનાં હોય. ઘણી વાર જીતવાનો આનંદ ઉછાળા મારે પણ હારવાનું દુ:ખ ન ખમાય એટલે ફરી યુધ્ધના નગારાં વાગવા માંડે. જ્યાં સુલેહ કે સંધિમાં પતતું હોય ત્યાં યુધ્ધ બહુ ઓછાં ટકે, પણ આપણા સિવાય કોણ આ બધું સમજે? ખેર, યુધ્ધની બહુ વાતો થઈ, હવે ફરી ગાડીમાં.

મેં પહેલી એવી જગ્યા જોઈ, જ્યાં એકદમ શાંત વાતાવરણમાં કોઈ અવરજવર કે કોઈ જાતના બીજા ઘોંઘાટ કે અવાજોની ગેરહાજરી હતી. હતો ફક્ત દરિયાના મોજાંનો ધીરગંભીર અવાજ. ગાડીમાં પાછા ફરતાં અમને ત્રણેયને એક જ વાત ખટકી અને કદાચ બધાને જ ખટકી હશે. પેલી ફોટાઘેલી જ્યાં ને ત્યાં દોડી દોડીને એના ઘેલાને, પોતાના અવનવા પોઝના ફોટા ખેંચવા બોલાવતી રહેતી. સ્થળનું મહત્વ કે ગાઈડની ગંભીરતા એને ક્યાંથી સ્પર્શે? બાકી તો, જેટલા ટુરિસ્ટો આવતા તે બધા ખૂબ જ રસપૂર્વક ફરી ફરીને બધું જોતા ને વાંચતા પણ ખરા. વર્ષ દરમિયાન લાખો લોકો ટર્કીની મુલાકાતે આવતા એટલે સ્વાભાવિક છે કે, અહીં પણ આવતા જ. ખાસ કરીને જે દેશોએ લડાઈમાં ભાગ લીધો હતો તે દેશના લોકોને તો ખાસ રસ પડે. જેવો આપણને જલિયાંવાલા બાગ જોવામાં રસ હોય.

હવે બાકી રહ્યું પરગમમ. પરગમમ શબ્દમાં કેટલા બધા શબ્દો છુપાયેલા છે! પર, મર, ગર, રગ, મગ, પગ, ગમ, મમ, રમ, પરમ, ગરમ, મરમ...આહાહા! મજા જ પડી જાય ને? હવે ‘પરગમમ’નો અર્થ વળી શું થતો હશે? પરગમમ એટલે ગઢ કે કિલ્લો. કિલ્લામાં દાખલ થતાં જ, રાજાઓની કબરોના અવશેષો જોવા મળે. જે શેષ નથી તેના નામે પણ અવશેષો! ખેર, ખાસ તો અહીં જોવા જેવું હતું પરગમમ થિએટર. દસ હજાર લોકોને સમાવતું દુનિયાનું એક માત્ર કપરા ચઢાણવાળું થિએટર! લગભગ અઢીસો મીટર લાંબું અને સોળ મીટર પહોળું તો એનું છાપરું બનાવેલું, હા ભઈ, પોર્ટિકો! એ જોઈને નવાઈ લાગે કે, એક બાજુ રાજાએ હજારો લોકોને થિએટરમાં કાર્યક્રમ જોવાની સગવડ કરી આપી અને પછી એમના જ તમાશા થઈ જાય એવું થિએટર કેમ બાંધ્યું હશે? એક પગથિયું ચૂક્યા તો સીધા નીચે. તોય એને જોવા ટુરિસ્ટોનાં ધાડેધાડાં! કેમ નહીં? દુનિયાની અજાયબીઓ જોવા તો નીકળ્યાં હોઈએ, ઘરની છોડીને.

પરગમમનું હજી એક આકર્ષણ હતું–ડાયોનાઈસસ ટેમ્પલ–રોમન ભગવાન ડાયોનાઈસસ–બૅકસ(બાકસ)નું મંદિર. પેલા થિએટરનો રસ્તો મંદિર તરફ જતો હતો. આ ભગવાન ખેતીવાડીના, વાઈનના ભગવાન હતા. દ્રાક્ષના મબલખ પાકે ત્યાં વાઈનની રેલમછેલ હતી. હિંદુઓમાં પણ દેવો સોમરસનું પાન કરતા તે આ હશે? કોણ જાણે. મંદિર પછીથી આરસના પથ્થરોથી બનેલું. જેવા સુંદર ગ્રીક ગૉડ, એવું જ સુંદર જોવાલાયક મંદિર. અહીં એવું કંઈ નહીં કે, મંદિરે દર્શન કરવા આવ્યાં, એટલે ઘરેથી કંઈ પૂજાનો સામાન કે ભેટસોગાદ લાવીને કે વસ્ત્રદાન કરવા જેવી કોઈ વિધિ કરવી પડે. ધારો કે, કંઈ ન લવાય ને ભૂલી ગયાં હોઈએ તો બહાર સજાવેલી ભીડભાડવાળી બજારમાંથી કંઈક ખરીદીને પણ ભગવાનને ભેટ ચડાવવાની એવો કોઈ નિયમ નહીં. જ્યાં નિયમ નહીં ત્યાં બંધન નહીં, એટલે દુકાનોની સદંતર ગેરહાજરી ત્યાં જોવા મળી. બસ, તમારી ફુરસદે મંદિરને, પ્રદક્ષિણા ન સમજીને એની ફરતે ફરી ફરીને જ્યાં સુધી મન ભરાય કે ગાઈડ બોલાવે ત્યાં સુધી જુઓ અને ખુશ થાઓ.

સવારથી સાંજ સુધીમાં ટર્કીના ઈતિહાસનું ભરપૂર પાન કરીને સાંજે સૌ હોટેલ ભેગાં થઈ ગયાં, બીજા દિવસે નવી જગ્યા જોવાની તૈયારી સાથે.

‘અ’વે કાલે કાં લઈ જહે? જરા કાગળ ખોલીને જોઈ તો લઈએ.’

‘ઓહ ઈસ્તમ્બુલ! આવી ગ્યુ છેલ્લુ સ્ટોપ?’ નામ સાંભળીને અમે ત્રણેય ઉદાસ થઈ ગયાં. કેટલી મજા આવતી છે આ ટૂરમાં! અ’વે બે દા’ડામાં ઘેરે પાછા! અ’જુ એકાદ બે દા’ડા લંબાઈ જાય તો કેટલુ હારુ!

 (તસવીરો ગુગલ પરથી લીધી છે.)

પહેલાં પામુક્કલે ને હવે કનક્કલે!

નામની વિવિધતા મને હમેશાં આકર્ષતી રહી છે. અટપટાં નામ હોય, બોલવામાં તકલીફ પડે એવાં નામ હોય, એક જ નામમાં બે–ત્રણ ભાષાના ભણકારા થતા હોય કે કોઈ નામના જુદા જ અર્થો નીકળતા હોય એવાં નામો મને બહુ ગમે. નવાઈનાં નામ સાંભળતાંની સાથે જ મનમાં કંઈ ખટપટ ચાલુ થઈ જાય. પહેલાં પામુક્કલે ગયેલા–(Pamukkale)– ત્યારે મનમાં પા–મૂક–કાલે/કલે ને હવે –કનક્કલે–(Canakkale)–જવાની વાત ગાઈડે કરવા માંડી કે કનકની યાદ આવી. કનક કાલે કે કનક લે! કનક સાથે જો લતા હોય, એટલે કે કનકલતા તો એ છોકરીનું નામ, ને ખાલી કનક હોય તો છોકરાનું નામ હોય એવું મને યાદ છે. નામમાં આવા ગોટાળા થતા હોય તો એવાં નામ પાડવા જ ન જોઈએ ને? હશે હવે, જેવી જેની મરજી.

આ ટર્કીમાં પણ અમે જ્યાં જ્યાં ગયાં, ત્યાં ત્યાં જાતજાતનાં નામ સાથે અને હાલતાં ને ચાલતાં ખંડેરો સાથે જ પનારો પડ્યા કર્યો. બીજું થાય પણ શું? તે જમાનામાં બનતું જ એવું કે, જેમ તેમ કોઈ રાજાએ મજાનું સામ્રાજ્ય ઉભું કર્યું હોય કે બીજા અદેખા રાજા એના પર હુમલો કરવા હાજર જ થઈ જતા. આમાં ને આમાં જ ટર્કીના ઈતિહાસમાં આપણને, રાજાઓ ને લડાઈઓ ને જીવ બળી જાય એવી જગ્યાઓના ખંડેરો જ વધારે જોવા મળે. શિક્ષણપ્રેમી, રમતગમતપ્રેમી ને પ્રજાપ્રેમી રાજાઓની બધી મહેનત પર, બીજા લાલચી રાજાઓ એવું પાણી ફેરવી દેતા કે, આપણા જેવા ટુરિસ્ટોએ ખાસ બધા પથરા ને તુટેલા થાંભલા કે મોટા મોટા સ્ટેડિયમોના પગથિયા જોવા લાંબા થવું પડે. આવું જોકે દુનિયા આખીમાં બન્યું છે ને હજીય બને છે તે દુ:ખની વાત છે. કુદરત વિનાશ વેરે તે તો પાછો અલગ! ખેર, ગાઈડે તો અમને કનક્કલે જતી વખતે રસ્તામાં જ બધો ઈતિહાસ એની આદત કે ફરજ રૂપે કહેવા માંડેલો, એટલે રસપ્રદ નામો કાન પર પડ્યા કરતા હતા ને સાથે સાથે બધી વાર્તા પણ.

એના કહેવા મજબ કનક્કલેમાં જોવાનું તો ઘણું છે, પણ જો ઓછો સમય હોય તો ખાસ બે જગ્યાની મુલાકાત લીધા વગર લોકો પાછા ન જાય. એના આગ્રહ મુજબ, એ બે જગ્યા તો દરેક ટુરિસ્ટે જોવી જ જોઈએ. પહેલી તો ટ્રોય અને બીજી પરગમમ(Pergamon), આપણા ઉચ્ચાર મુજબ પરગેમોન કે પરગમન. ગાઈડ તો એવું બોલે, ને પછી કોઈ ત્રીજી જગ્યાએ પણ લઈ જાય તેની અમને ખાતરી, કારણકે ટર્કી એનો દેશ હતો. સ્વાભાવિક છે કે, એને પણ મન થાય, કે ઓછા સમયમાં વધારે ને વધારે જગ્યાઓ બતાવાય તો સારું, પરદેશીઓ ખુશ થઈને તો જાય. જરાય કંટાળ્યા વગર કે ઈતિહાસમાં લોચા માર્યા વગર એ ખૂબ જ રસપૂર્વક, દરેક જગ્યાએ ઊભો રહી, બધાં ભેગાં થઈ જાય પછી જ એનો પ્રિય ખજાનો ખાલી કરવા માંડતો. પેલી બે જાપનીઝ બહેનો તો કાનમાં હેડફોન લગાવીને ફરતી, કારણકે એ લોકોને ઈંગ્લિશના ફાંફાં હતા! આપણે તો અમસ્તાં જ ગુજરાતી બોલવાથી ગભરાઈએ. આગળથી જો અમે કે’તે તો હું અમારા હારુ હો ગુજરાતી હંભરાવતા હેડફોનની વેવસ્થા થતે? કોણ જાણે. ગાઈડને હો ઘણી વાર ઈંગ્લિસમાં વાતચીતના ફાંફાં પડતાં એવું એની હાથેની વાતચીતમાં અમને ઘણી વાર લાઈગુ. તો હું આખો દા’ડો આ બધા લવારા તે ગોખણપટ્ટીને આભારી? ખરેખર એવું ઓહે? જે ઓહે તે, બધાંનું કામ ચાલતુ છે ને બધાંને મજા પડતી છે તે મહત્વનું છે.

સૌથી પહેલાં અમને બહુચર્ચિત અને જેના પરથી ફિલ્મ પણ બનેલી તે પુરાણા નગર ટ્રોયમાં ઉતાર્યા. ત્યાં દાખલ થતાં જ એક મોટો લાકડાનો ઘોડો દેખાયો(Trojan horse), જે દસ વર્ષ ચાલેલી લડાઈની યાદમાં ત્યાં મુકાયેલો. વાર્તા એવી છે કે, ટ્રોયના રાજા પ્રિઆમ(પ્રિયમ હોવું જોઈએ)ના દીકરા પેરિસ(!)ને સ્પાર્ટા દેશની રાણી ગમી ગઈ. ગમી તેનું કંઈ નહીં પણ એ પોતાના દેશ અને દેશના લશ્કરના ભોગે ભોગવિલાસમાં રાચવાનો થયો! રાણીનં અપહરણ કરી લાવ્યો. હવે પેલો ગ્રીક રાજા આગામેમન કંઈ ચુપચાપ બેસવાનો હતો? દસ વર્ષ સુધી ટ્રોયને ઘેરીને લડાઈ ચાલુ રાખી, જેમાં છેલ્લા ઉપાય રૂપે એના સૈનિકો એક મોટા લાકડાના ઘોડામાં ભરાઈને છુપાઈ ગયેલા અને ટ્રોયના સૈનિકો એ ઘોડાને નવાઈથી જોતાં જોતાં પોતાના શહેરમાં ખેંચી લાવ્યા! પછી તો કલ્પી શકાય કે શું થયું હશે. આપણને નવાઈ લાગે કે, એ ઘોડાને પૈડાં પણ મૂક્યા હશે? ને એવો તે કેવોક ઘોડો બનાવ્યો, કે શસ્ત્રસરંજામ સાથે હજારો સૈનિકો અંદર સમાઈ ગયા? કંઈ પચાસ–સો સૈનિકો થોડા ત્યાં જવાના હતા? મગજમાં ન ઉતરે પણ વાંચીને કે સાંભળીને અને ફિલ્મમાં જોઈને મજા પડે એવી આ વાર્તા ખરી.

એ જગ્યા પર બીજું કંઈ જ નહીં, એટલે મોટા ભાગે બધા ટુરિસ્ટો કુતૂહલ ખાતર કે પછી આવ્યાં છીએ તો જોતાં જઈએ એમ કરીને પણ ધીરે ધીરે સીડી પર એક માળ ચડીને ઘોડાની અંદર ફરી આવે ખરા. ઈતિહાસપ્રેમીઓને તો એ ઘોડાની અંદર દાખલ થતાં જ કોઈ અજબ લાગણી કે ધ્રુજારી થતી હશે. જ્યારે મારા જેવા તો, ‘આમાં હું? નક્કામો ધક્કો થીયો’ બોલીને નિરાશ થઈ જાય. હા, એક મજાની વાત ત્યાં એ હતી કે, દરેક ટુરિસ્ટ સ્પોટ પર હોય તેવા ધંધાદારી ફોટોગ્રાફર અહીં ફરતા રહેતા. એમની પાસે રાજાના કે સીપાઈના બખ્તર, ભાલા, મોટો ચાંચવાળો ટોપો અને પેલી ગોળ ઢાલ જેવું રક્ષણાત્મક નકલી પતરું હોય. એ પહેરીને તમે બે ઘડી માટે રાજા કે સીપાઈ બનવાનો લહાવો લઈ શકો. બધા પાસે મોબાઈલ અને કૅમેરા હોય પણ આ બધા શણગારની શોભા કંઈક જુદી જ. અમારી સાથે પેલા ખુશમિજાજ કાકા–કાકી(અંકલ–આન્ટી) હતા તેમાંથી કાકાએ રાજાનો વેશ સજીને ફોટો પડાવી લીધો. ખરેખર બે ઘડી તો, કોઈ વૃધ્ધ રાજા ત્યાં આવી ગયો હોય એવું લાગ્યું. કાકાની બાકી જોરદાર પર્સનાલિટી હતી, હં કે! તે સમયના એમના બંનેના ચહેરાના હાવભાવ દિલમાં એક કાયમી છાપ છોડી ગયા, તો એમનો ફોટો ન લેવાનો અફસોસ પણ રહી ગયો.

ત્યાંથી ફરી એક વાર ખંડેર નગરી ટ્રોયમાં ફરી લીધું પણ ઈતિહાસવિદોના કહેવા મુજબ ટ્રોય હજારો વર્ષોથી અસ્તિત્વમાં હતું. પહેલાં એને હિસાર્લિક કહેતા. જેવું ખંડેર થાય, કે એના પર ફરી નગર વસી જતું ને એવા તો દસ ટ્રોય બન્યા! બાપ રે! આખી દુનિયામાં આવા વિનાશ અને નવનિર્માણનાં કામો ચાલુ જ રહે ને એ બહાને કેટલાય લોકોને રોજીરોટી મળતી રહે, ઈતિહાસવિદોને ચોપડા ભરાય એવા ખજાના મળે ને પેલા ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓને પણ કામ મળ્યા કરે. આમેય નવરા બેસી કરવાનાય શું? ચાલો અ’વે હું બાકી રી’યુ જોવાનું? ભઈ બધુ જોહું પણ જોતા પે’લ્લા કૉફી નીં તો દાડમનો રસ પીવો પડવાનો, બો થાકી ગીયા

તસવીરો ગુગલની મહેરબાનીથી.

હૉટેલમાં પણ પાડોશીધર્મ?

ગમે તેટલા પૈસા ખર્ચીને કે ગમે તેટલી મહેનત કરીને આપણે ફ્લૅટ લીધો હોય કે નાનકડો તોય બંગલો બનાવ્યો હોય, પણ પાડોશીઓ વગર આપણને ચાલતું નથી. (એ લોકોને પણ ક્યાં આપણા વગર ચાલે છે?) લોકો સારા પાડોશી જ એટલા માટે ઈચ્છે, કે ગમે ત્યારે, એટલે કે સુખ–દુ:ખમાં, અધરાત–મધરાત ગમે ત્યારે કામ આવી શકે! લોકો સ્વાર્થી ન કહેવાય? કે આ જ ભારતીય સંસ્કાર છે? પરંપરા છે? જે હોય તે, પણ જ્યારે મને પાડોશી હોવાના ફાયદા ને ગેરફાયદા બંને યાદ આવે ત્યારે પહેલાં મેળવણ જ યાદ આવે! ફક્ત એક ચમચી દહીંનું મેળવણ મેળવવા માટે કેટલાં દયામણાં બનવું પડે? ને મેળવણ મળે તો કેટલી હાશ થાય? મેળવણથી શરૂ થયેલી આપ–લેની સફર કેટકેટલા અનુભવોનું ભાથું બાંધી આપે? આ જ સંસ્કાર કે આદત આપણને, કોઈ પણ સફરમાં સહપ્રવાસીઓ સાથે પણ બહુ કામ આવે છે. જેમ પાડોશીઓ આપણી મરજીના નથી હોતા તેમ સહપ્રવાસીઓ પણ આપણી મરજી પ્રમાણે નથી મળતા. પરસ્પર સ્વભાવ કે શોખ મળતા આવે તો જ સુહાની સફરનો અનુભવ થાય, બાકી તો કડવી યાદો જીવનભરના બીજા પ્રવાસોમાં પણ બીવડાવે.

જોકે, લોકોને પાડોશીધર્મની યાદ ના આવે ને એમને ત્યાં મહેમાન બન્યા પછી, કોઈએ શરમમાં ના પડવું પડે એટલે હવે તો મોટા ભાગની હૉટેલો, લોકોને જે જે વસ્તુઓ ભૂલી જવાની ટેવ હોય છે તે તે વસ્તુઓ ગ્રાહકોના ખર્ચે જ, સગવડના નામે પૂરી પાડે છે. નહીં તો કેવાં દ્રશ્યો ઊભાં થાય? જેમનું મોં પણ જોયું ન હોય કે જેમને ઓળખતાં પણ ન હોઈએ તેમના રૂમનું બારણું સવારે ઠોકીને પૂછવાનું, ‘તમારી પાસે ટુથપેસ્ટ છે? મારે લાવવાની જ રહી ગઈ. છેલ્લી ઘડીએ મારી પત્ની પણ લેવાનું ભૂલી ગઈ.’ ને પછી થોડો સામાન્ય વહેવાર, ‘માફ કરજો હં, તમને ડિસ્ટર્બ કર્યા. થેન્ક યુ હં.’ હવે સામે પેલા પાડોશી પણ જો એમ કહે કે, ‘ભાઈ, મારી પણ એ જ રામાયણ છે. કેટલી વાર મેં એને યાદ કરાવ્યું તો પણ, ‘હા ભઈ હા’ કરીને છણકા કર્યા પણ એમ નહીં કે ટુથપેસ્ટ મૂકી દે.’ તો પછી શું કરવું? વીલે મોંએ બેય ભેગા થઈને શું ત્રીજાને ત્યાં જાય? કોણ જાણે. આવી શક્યતા પરથી જ પેલો સુવિચાર કોઈ હૉટેલવાળાને આવ્યો હશે, તે પરંપરા બનીને બધી હૉટેલોમાં આપણા લાભાર્થે ચાલુ રહ્યો.

પારુલના મોબાઈલનું ચાર્જર રહી ગયું તે મને સહેજ વિચાર આવ્યો કે, હૉટેલવાળાએ બધી સગવડની સાથે બધી કંપનીના ચાર્જર પણ રાખવા જોઈએ કે નીં? બેઉ બેનો ખીજવાય એટલે મેં જાહેર નીં કઈરુ પણ વિચાર ખોટો નીં મલે, હું કે’ઓ? હવે સ્વાભાવિક છે કે, જ્યારથી ચાર્જર રહી ગયાની ખબર પડેલી ત્યારથી પારુલનો જીવ તો એમાં જ હોવાનો ને? એની બધી વાતોમાં પણ ચાર્જર આવી જ જતું. અમે બે બનતી મદદ કરી ચૂક્યાં, પણ પછી તો બજાર કે મોબાઈલની કોઈ દુકાન વગર પત્તો નથી પડવાનો તે જાણતાં હોવાથી અમે બીજે મન પરોવેલું. સવારે નાસ્તો કરવા નીચે હૉલમાં ગયાં, તો ત્યાં પણ રોજની જેમ નાસ્તામાં ધ્યાન આપવાને બદલે પારુલનું ધ્યાન બધાના હાથમાંના મોબાઈલ પર! ખાસ તો, અમારા ગ્રુપના જેટલા સભ્યો નાસ્તો કરવા બેઠેલા તેમની પાસે જઈને પારુલે આદર સહિત પૂછપરછ આદરી. ‘તમારી પાસે કયો મોબાઈલ છે? મારું ચાર્જર પેલી હૉટેલમાં રહી ગયું ને હવે મારો મોબાઈલ બંધ થઈ ગયો છે. તમારા મોબાઈલનું ચાર્જર જો મને કામ લાગે તો થોડો સમય માટે આપશો?’ સૌએ પોતપોતાનાં મોબાઈલ બતાવ્યા પણ કોઈનો મોબાઈલ કામ ન લાગ્યો, સિવાય એકનો!

પેલું મુંબઈવાળું સિંધી કપલ હતું તેમાંથી ભાઈનો મોબાઈલ પારુલના મોબાઈલ જેવો જ હતો. પણ તેથી શું? ચાર્જર તો એને પણ જોઈએ જ ને? જોકે, ભાઈ બહુ દુરંદેશીવાળા નીકળ્યા તે એમની પાસે બે ચાર્જર હતાં! ત્રણ મોબાઈલ ને છ ચાર્જર! એ ભાઈ જે ધંધો કરતા હશે તે પણ એમનો ધંધો બહુ જોરમાં ચાલતો હશે. તે સિવાય આખો વખત કોઈ મોબાઈલમાં જ માથું ખોસીને બેસી રહે? બસમાં તો ભાઈ, પત્ની સાથે પણ ખાસ વાતો કરતા નહીં. પત્નીની વાતોના જવાબમાં પણ ‘હું, હાં, હેં? અચ્છા, ઠીક હૈ’થી વધુ કંઈ નહીં! જે હોય તે, પણ એ ભાઈ તો પારુલ માટે દેવદૂતથી કમ નહોતા. ‘આપ યે ચાર્જર રખ લો, મેરે પાસ દૂસરા ચાર્જર હૈ.’ પારુલના ચહેરા પર તો રોનક આવી ગઈ! પેલા ભાઈને આપેલા પારુલના થેન્ક યુ મારે ગણવાના ર’ઈ ગ્યા પણ અમનેય હાશ થઈ ગઈ. બીજી હાશ તો, એ ભાઈની પત્નીએ પોતાના પતિની સામે કે પારુલની સામે ડોળા ન કાઢ્યા કે મોં વાંકું ન કર્યું તેની થઈ. એમની જગ્યાએ પેલા બીજા દિવેલિયા ભાઈ પાસે વધારાનું ચાર્જર હોત તો? મન મારીને ને બંધ મોબાઈલ લઈને બેસી રહેવું પડત. એની પત્ની પણ અમારી સામે લાચારીનું ખોટું સ્મિત કરતે. બાકી તો, આપણી સાથે રહેનારનો મૂડ બગડે તો આપણો મૂડ પણ ઠેકાણે થોડો રહે? એક સાદુ સીધું ચાર્જર પણ કેવા ખેલ કરી શકે?

ત્યાર પછી તો, અમે જ્યારે જ્યારે બસમાં બેસતાં ને ફાકા મારવા પડીકાં ખોલતાં, ત્યારે ત્યારે પહેલો પ્રસાદ પારુલ પેલા ભાઈને ઓફર કરતી. એ લોકોના થેલામાં પણ પડીકાં હશે જ, એટલે દર વખતે એ લોકો નમ્રતાથી ના કહેતાં તો કોઈ વાર વળી પારુલને ખોટું ન લાગે એટલે એકાદ ટૂકડો લઈને એને આભારી કરતાં. ચાર્જર મળ્યું તો બાકીની સફરની યાદગાર તસવીરો પડી, બાકી તો ગુગલ પર ક્યાં નથી મળતી તસવીરો? પોતે પાડેલી તસવીરોનો આનંદ અલગ જ હોય તે પારુલના ને અંજુના ચહેરા પર દરેક તસવીરે દેખાઈ આવતો. મારે તો નજરથી ને શબ્દોથી તસવીર ખેંચવાની હોઈ, હું કૅમેરાની કે મોબાઈલથી તસવીરો ખેંચવાની ઝંઝટમાં પડી જ નહોતી. બાકી તો, પેલો દિવેલિયા મોંવાળો મને નિરાંતે જોવા થોડો મળવાનો હતો? ફરવામાં એનું બિલકુલ ધ્યાન નહોતું. બસ, જાતજાતના પોઝ આપીને નાચતી–કૂદતી રહેતી એની પ્રિય પત્નીમાં જ એનું સમગ્ર ધ્યાન રહેતું ને જો ક્યારેક બે ચાર મિનિટ વધારાની ખાલી મળી જતી તો આજુબાજુનું એકાદ દ્રશ્ય એ કૅમેરામાં ઝીલી લેતો! આ લોકો ઘરે જઈને શું વાગોળશે? મિત્રો સાથે કે ઘરનાં સાથે વાતો કરવામાં શું ઉકાળશે? ફરવાની મજા આવી તે કે ફોટા પાડવા–પડાવવાની મજા આવી તે? કોણ જાણે!

Kusadasi-ક્યુ–સડાસીમાં શૉપિંગ!

ગાઈડનો ઘડી ઘડી બસમાંથી ઉતરીને વિરામ લેવાનો રાઝ અમે ગાઈડ પાસેથી જ જાણ્યો. ભઈ, ટર્કીમાં નિયમ છે કે, દર બે કલાકે ડ્રાઈવરે વિરામ લેવાનો. અમુક ચોક્કસ સ્પીડે જ ગાડી ચલાવવાની ને અમુક કિલોમીટરે થોભી જ જવાનું. આપણને તો આવું બધું સાંભળીને હસવું કે રડવું તે સમજાય નહીં. (૫૦ કિમી.ની ઝડપે શહેરમાં? ૯૦ કિમી.ની ઝડપે શહેરની બહાર? ને બેફામ નહીં પણ ૧૨૦ કિમીની ઝડપે હાઈવે પર ફરજિયાત? જોકે, એક્સિડન્ટ માટે કોઈ પણ સ્પીડની છૂટ!) આપણા ઈન્ડિયામાં તો...! જવા દેઓ. એ હું બધી વાતે ઈન્ડિયાને યાદ કઈરા કરવાનું? અં’ઈયા દર બે કલાકે ફરજિયાત તમારી બસ ઊભી જ રે’ય તે કેટલુ હારુ! તમારી ભૂખ–તરહનો સવાલ જ ઊભો નીં થાય. જાં જે મળે તે ખાઈ પી લેવાનું. જોકે, ચા–કૉફી ને કોલ્ડ ડ્રિંક્સ તો ઓ’ય જ, ચૉકલેટ–બિસ્કીટ હો ઓ’ય, બીજું થોડું ઘણું ટર્કિસ ખાવાનું હો મલી રે’ય તો બો થઈ ગીયું. આવા ધાબાની હાથે મજાનો સો–રૂમ હો ઓ’ય, એટલે નીં મન ઓ’ય તો હો કંઈ તો લેવાઈ જ જાય–હાવ મન વગર તો કઈ રીતે લેવાય? આપણે તાંના લોકોની બધી ટેવો હરખી પણ દર બે કલાકે ઊભા રહેવામાં નાનમ લાગે. હળંગ આઠ–દહ કલાક ગાડી ચલાવવાને બા’દુરી હમજાય ત્યાં વરી એમ ઊભા થોડા રે’વાય?

ખેર, આપણે ત્યાંય હાઈવે પર નાની–મોટી, સસ્તી–મોંઘી હૉટેલો ને રેસ્ટોરાં ને ધાબાં ખૂલી જ ગયાં છે ને? થાક્યા ન હોઈએ કે રોકાવું ન હોય તોય, બધે ભીડ કરવાની આપણનેય ટેવ પડી જ છે ને? ડ્રાઈવરો તો બિચારા જ્યાં એમના નાસ્તાપાણીની કે ટિફિનની વ્યવસ્થા થઈ હોય ત્યાં જ ગાડી છોડી મૂકે, એટલે બધે સરખી જ વૃત્તિ જોવા મળી તો સારું લાગ્યું. આપણે ત્યાં સામાન્ય રીતે બસમાં ડ્રાઈવર બેઠો હોય જમણી બાજુ અને રસ્તા પર ચલાવવાનું ડાબી બાજુ, જ્યારે અહીં ટર્કીમાં ડ્રાઈવર ડાબી બાજુ બેસે ને રસ્તા પર જમણી તરફ હાંકવાનું. બસ બરાબર ચાલતી હોય તો અમને તો કોઈ વાંધો નહોતો પણ ઘણી વાર બસમાં ચડતી વખતે હું ડ્રાઈવર સાઈડનો દરવાજો ખોલી કાઢતી ને યુસુફને હસતો જોઈ પછી હસતી હસતી બીજે દરવાજે જતી રહેતી. જોકે, અહીંના ટ્રાફિકના નિયમો તો બહુ આકરા હતા, આપણે ત્યાંના જેવા જ. પણ અમને નવાઈ એ લાગી કે, નિયમો તોડવામાં તો અહીંના લોકો પણ હોશિયાર હતા!

રસ્તા બેશક બહુ જ સુંદર ને સરકણા, કોઈ મેકઅપવાળી હીરોઈનના ગાલ જેવા, પણ ગમે ત્યારે સિગ્નલ આપ્યા વગર ગમે ત્યાંથી ઓવરટેક કરવામાં ને સિગ્નલ ન બતાવવામાં ને સાઈડ ન આપવામાં ને હૉર્ન માર માર કરવામાં ને એક્સીડન્ટ કરવામાં આ ડ્રાઈવરો કોઈથી ઉતરતા નથી તે જાણીને નવાઈ લાગી, તે કરતાં પણ પરદેશી બધું જ ઉત્તમની ખોટી ઈમ્પ્રેશન દૂર થઈ તેની રાહત થઈ. અમારી વૅનનો ડ્રાઈવર યુસુફ જોકે બહુ જ ઉમદા ડ્રાઈવર હોવા ઉપરાંત મીઠી મુસ્કાનનો માલિક પણ હતો. એને એની માતૃભાષા સિવાય બીજી ભાષા આવડતી નહોતી એટલે મોં પરનું સદાય મધુરું સ્મિત એની એક માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષા હતી. અમે ‘થૅંક યુ’ કહેતાં, તો ડોકું નમાવીને એ સ્મિત ફરકાવી દેતો. જ્યારે ગાઈડ આઈડન તેટલો જ બોલકણો. પોતાના સિલેબસની બહારનું પણ બોલ્યા જ કરતો. ખેર, એમાંનું અડધું તો અમારી વાતોમાં જતું રહેતું ને થોડું કાને પડતું ને થોડું ન સમજાતું તે અમે ચલાવી લેતાં. જ્યાં ઉતરીએ ત્યાં તો પાછો બધું કહેવાનો જ છે એ ધરપત, એટલે અમે બારીમાંથી બહાર જોવાની મજા લેતાં.

બસો કિલોમીટરના અંતરને કાપતાં એક ટી–બ્રેક સાથે ચાર કલાક થયા એટલે કુસાડાસી પહોંચતાં જ સૌ હૉટેલમાં પોતપોતાની રૂમ પર ભાગ્યાં. નીચે ડાઈનિંગ હૉલમાં જમીને સીધા બસમાં સાઈટસીઈંગ માટે ગોઠવાઈ ગયાં! જમ્યા પછી જો ઝોકવાની ટેવ હોય તો બસમાં પૂરી કરી લેવી. ઓછા સમયમાં બધાં સ્થળે પછી કેવી રીતે પહોંચી વળાય? વાત તો સાચી હતી. ખાસ તો, બે જગ્યા વચ્ચેના લાંબા અંતરો વધારે સમય ખાઈ જતા હતા બાકી તો, હજી વધારે જગ્યા જોઈ શકાય. હવે એવું તો શક્ય કઈ રીતે બને, કે ટુરિસ્ટોને ધ્યાનમાં રાખીને બધાં બાંધકામો નજીક નજીક થાય? દૂર દૂર રખડવાની પછી મજા જ ન રહે ને? અમે નજીકના દરિયાકિનારે પહોંચ્યાં, જ્યાં તડકો હતો પણ ઠંડીની મોસમમાં તડકો સારો લાગ્યો. એક કલાક સુંદર ને સુંવાળી રેતી પર ફરવાની છૂટ આપીને, પછી ગાઈડ અમને લઈ ગયો એફેસસ. ઘડી ઘડી નામ બોલતાં બોબડાઈ જવાય પણ, એફેસસ કુસાડાસીથી ત્રીસ મિનિટમાં જ પહોંચી જવાય એટલું નજીક હોવાથી ને વળી સેલુક નામના નગરમાં આવેલું પ્રાચીનતમ શહેર હોવાથી, વર્લ્ડ હેરિટેજ સેન્ટરના લિસ્ટમાં હોવાથી, કુંવારી માતા મૅરીએ પોતાના છેલ્લા દિવસો અહીં વિતાવ્યા હોવાથી, બંદર તરીકે અને ખ્રિસ્તી ધર્મના પ્રાચીન સ્થળ તરીકે જાણીતું હોવાથી અને આજે ટર્કીના મશહૂર પ્રવાસન સ્થળ તરીકે પ્રખ્યાત હોવાથી, ગાઈડ અમને બધી વાર્તા કહેવાની એને મજા આવે એટલે ખાસ લઈ ગયો.

બે કલાક બધે ફરીને એફેસસનો ઈતિહાસ માણ્યો ને છેલ્લે ગાઈડે અમારો મૂડ સુધારવા અમને શૉપિંગના સ્વર્ગ સમી માર્કેટમાં છોડી મૂક્યા. ‘હવે આપણે કાલે સવારે મળશું. નવ વાગે તૈયાર રહેજો. બાય બાય.’ યુસુફભાઈ બહાર આરામ ફરમાવતા ને અમારી રાહ જોતા બસમાં બેઠા. શૉપિંગના નામ પર ખરેખર અમારા સૌના પગમાં જોર આવી ગયું અને અમે ફટાફટ વિન્ડો શૉપિંગ શરૂ કરી દીધું. એમ તો શૉપિંગના નામ ને કામ પર કલાકોના કલાકો કુરબાન કરવા જોઈએ પણ હું થાય? આટલા ઓછા ટાઈમમાં તો જોઈતી વસ્તુની દુકાને જ પહોંચી જવું પડે. આવી જગ્યાઓએ તો દરેક દુકાને એમ થાય કે, આ વસ્તુ તો મારે બહુ વખતથી લેવાની જ થઈ ગઈ છે. અમે ત્રણેય એક મોટી દુકાનમાં ઘુસ્યા, જ્યાં જાતજાતની પર્સ, હૅન્ડબૅગ્સ ને ટ્રાવેલ બૅગ્સનો ખજાનો હતો. આ જોઈએ? કે પેલી લઈએ કે કઈ લઈએ?ની મીઠી મૂંઝવણમાં સમય તો એની મેળે મુંઝાયા વિના ભાગતો હતો. ભાવતાલ ને રકઝક જેવા બધા કોઠામાંથી પસાર થઈને આખરે અમે ખાલી હાથે દુકાનમાંથી બહાર આવી ગયા! કેમ?

તો અંજુને યાદ આવી એની વહુની વાત ને અમને યાદ આવ્યાં પલ્લવીબહેન. ‘ઈસ્તમ્બુલની ગ્રાન્ડ બજારમાંથી જ શૉપિંગ કરજો.’ ખલાસ. શૉપિંગનો આખો મૂડ જ મરી ગયો. (ગ્રાન્ડ બજાર તો અહીં પણ હતું.) પછી તો અમે વીલે મોંએ વિન્ડો શૉપિંગ કરતાં એ ગલીઓમાંથી પસાર થઈ ગયાં. કેટલી સરસ દુકાનો હતી ને કેટલું મસ્ત મસ્ત ને પાછું રિઝનેબલ બધું મળતું હતું ! મોટી મોટી કંપનીના લેબલવાળા, અસલી જેવા જ, નકલી કપડાં ને બૂટ–સૅંન્ડલ્સ, બૅગ્સ ને પરફ્યૂમ્સ, ટર્કિશ ગાલીચા ને સુગંધી તેજાના–મસાલા ને ચામડાની વસ્તુઓ ને હૅન્ડીક્રાફ્ટની અણમોલ વસ્તુઓનો ખજાનો હતો ત્યાં. આ બધું ઈસ્તમ્બુલમાં પણ મળશે જાણીને રાહતના ભાવ સાથે અમે બજારમાંથી નીકળી ગયાં. રાતનું ભોજન બીજે કશે શોધવા જવાને બદલે અમે અમારી હૉટેલમાં જ કરી લીધું. અમે બરાબર થાકેલાં એટલે વહેલાં સૂવાની તૈયારીમાં ને ખાસ તો મોબાઈલ ચાર્જ કરવાની ખટપટમાં હતાં કે, રૂમના એક ખૂણેથી પારુલનું ‘હાય હાય’ સંભળાયું!

‘હું થીયુ?’

‘મોબાઈલનું ચાર્જર ની મલે!’

‘ઓ બાપ રે! અ’વે? ફોટા કેમ કરતા પડહે?’ બધાંને ફોટાની ચિંતા થઈ.

‘બરાબર જોયું? બૅગમાં ઓહે.’

‘ના, કેથ્થે નથી. તાં પામુક્કલેની ઓ’ટલમાં ર’ઈ ગ્યુ લાગે. અ’વે મને યાદ આઈવુ. વે’લા વે’લા નીકરવાની દોડાદોડમાં ચાર્જર મેં લીધેલુ જ નીં. તમે હો કોઈએ યાદ નીં કરાઈવુ?’

‘અરે ભઈ, બધા પોતપોતાની દોડાદોડમાં ને વે’લા નીકરવાની ઉતાવરમાં તે જોવાનું ર’ઈ ગયુ. અ’વે હું કરહે?’

‘કંઈ નીં, કાલે બજારમાં કે જાં જહું તાં મલે તો લઈ લેહું, બીજુ હું? ઉં જ મૂરખની સરદાર તે ચાર્જર જ ચેક નીં કઈરુ. ચાલો અ’વે કાલની વાત કાલે. હૂઈ જાઓ.’ પારુલે હૂઈ જાઓ કે’યુ પણ એને જ આખી રાત ઊંઘ નીં આવી. બનવાકાળને કોણ ટાળી શકે?

(તસવીરો ગુગલ પરથી લીધી છે.)

બનવાકાળ શું બન્યું?

મોબાઈલના અમે જબરાં આદિ થઈ ચૂકેલાં એટલે હૉટલમાં પહોંચતાં જ પોતપોતાના મોબાઈલને ચાર્જ કરવાની વેતરણમાં પડી જતાં. અંજુ એની વહુ સાથે રોજ સવારે ગપશપ કરી લેતી. એ બહાને જાણી લેતી કે, કામવાળી આવે છે કે નહીં? વહુને કોઈ તકલીફ તો નથી પડતી ને? પારુલને એના ફોટાની ચિંતા રહેતી ને મને તો ઘરમાંથી ફોન કરવાની જ ના પાડેલી કે, ‘ખબરદાર! અમને શાંતિથી થોડા દિવસ રહેવા દેજે.’ તોય મારે ફોન તો ચાર્જ કરી જ રાખવો પડતો. ઈમરજન્સીમાં તો ચાલે ને?

પણ, ‘બનવાકાળ’ શબ્દ બહુ મજાનો છે. આપણા હાથમાં કંઈ ન હોય ત્યારે એ બહુ કામ આવે. ગઈ કાલના સ્વર્ગને યાદ કરતાં વહેલી સવારે અમે અમારી હૉટલ છોડવાની તૈયારીમાં પડેલાં. બધો સામાન વહેલો વહેલો સમેટવામાં ને ખાસ તો નાસ્તાનો ટાઈમ ન ચૂકી જવાય તેની ચિંતામાં, ફટાફટ બૅગ રૂમની બહાર મૂકી, રૂમને તાળું મારી અમે નીચે ડાઈનિંગ હૉલમાં પહોંચ્યાં. (આ દોડાદોડીમાં પેલું બનવાકાળ બની ચૂકેલું, જેનો કોઈને અંદાજ નહોતો. પારુલને તો આઘાત જ લાગવાનો હતો.) ખેર, સૌથી પહેલી જ મજાની ખાન હૉટલમાં અધધધ વૅરાયટીવાળું ખાધા પછી, અમે દરેક હૉટલમાં એવા જ ભોજનની કે નાસ્તાની આશા રાખતાં પણ એવું બનતું નહીં. મનના ખજાનાથી ચોથા ભાગની વસ્તુઓમાંથી પણ પાછી વેજ વાનગીઓ શોધીને લાવવાની, એટલે આમેય અમારી ડિશ ને મન અર્ધાં જ રહેતાં. એ તો સારું કે, બે ચાર જાતની મીઠાઈ હોય એટલે ખાધાનો સંતોષ થાય. અમારી આજુબાજુ તો લોકો ડિશો ભરી ભરીને ખાવાની મજા લેતાં ને અમે જોયા કરતાં!

અમારા ગ્રૂપના ફક્ત ચાર જણ શાંતિથી ને વાતો કરતાં કરતાં નાસ્તાનો સ્વાદ માણતાં. પેલા બે વડીલ ને પેલી બે બહેનો, બસ. પેલા ચાર મુંબઈગરા તો રોજ ડિશ ભરીને બધું લેતાં ને મોટા ભાગે અર્ધું ખાવાનું ટેબલ પર મૂકી ઊભા થઈ જતાં. અમે ખોરાકના બગાડનો અફસોસ કરતાં કરતાં ખાતાં. જોકે, ઘણા ટેબલો પર અમને એવું છાંડેલું ભોજન જોવા મળતું ને અમારો જીવ બળી જતો. પણ આપણાથી હું થાય? ખાલી થયેલી પ્લેટ્સની ટ્રોલી ફેરવતા વેઈટર્સના ચહેરા જોઈને દુ:ખ થતું. આ લોકોને ખાવાનામાં કોણ જાણે હું મળતુ ઓહે? આ બધો બગાડ જોઈને એ લોકો હું વિચારતા ઓહે? અમે પાછા અમારી દુનિયામાં પાછા ફરતાં. સમયના અભાવે મોટા ભાગના લોકો સફરજનની ટ્રેમાંથી સફરજન લઈને ચાલવા માંડતા. કંઈ નીં તો, બસમાં બેહીને ખવાહે. અમારી પ્રાયવેટ બસ હતી એટલે અમારા જાતજાતના ફાકા ચાલુ રહેતા. પેલા આગળ બેઠેલા સહપ્રવાસીઓ હો ફાકા મારતા ઓહે? એ લોકો હું લાઈવા ઓહે? ઘેરેથી બનાવી લાઈવા ઓહે કે વેચાતું? આપણાં મનને બધાંની ફિકર!

કાપાડોક્યાથી નીકળીને ટર્કીની બધી જગ્યાઓએ જવા અમે બસમાં જ નીકળી પડેલાં એટલે પ્લેનની દોડાદોડી, કસ્ટમ ચેકિંગ અને સમયની બરબાદીમાંથી બચી જતાં, તેની મોટામાં મોટી શાંતિ હતી. બસમાંથી તો પાછું બેઠાં બેઠાં, રસ્તાને કિનારે આવતાં ગામડાં કે નાનાં શહેરોને જોવાનો પણ લાભ મળતો. જોકે મોટા ભાગે રસ્તાઓ તો ખાલી જ રહેતા પણ દૂર દૂર સુધી જાતજાતનાં ફળોના બગીચાઓ જોવા મળતા. સામાન્ય રીતે આપણે ફૂલોના બગીચાઓ જોયા હોય. જ્યારે જ્વાળામુખી ફક્ત વિનાશ જ કરે એ ભ્રમ અહીં સદંતર ભાંગી જાય. જે અનુભવો અમે સ્વર્ગનગરી અને પાતાળનગરીમાં કર્યા તે જોઈને તો લાગે કે, બધે જ એક એક જ્વાળામુખી ફાટવો જોઈએ. કંઈ નહીં તો બધે જમીન તો ફળદ્રુપ થઈ જાય અને બધે બાગબગીચામાં ફૂલો ને ફળોની બહાર આવી જાય! પાતાળમાંથી ઝરણાં ફૂટી નીકળે ને ધોધ પડે તો લોકોનો પાણીનો પ્રશ્ન ઉકલી જાય.

આ બધાની સામે જ્વાળામુખીના વિનાશનો આંકડો દેખાય એટલે વિચાર અટકી જાય. અમારો ગાઈડ પૂરક માહિતી આપતાં કહેતો, ‘અહીં દાડમ અમારું લકી ફ્રૂટ ગણાય છે એટલે દાડમના બગીચા તમને ઠેર ઠેર જોવા મળશે.’ અચ્છા, એટલે જ્યાં જઈએ ત્યાં મોટા મોટા લાલ દાડમનો રસ લોકો ટેસથી પીતાં દેખાય છે. મેં તો એક જ વાર રસ ચાખેલો પછી બીજી વાર પીવાનું મન નહોતું થયું. કેમ? તો એ લોકો, દાડમના બે ફાડિયાં કરીને સીધા જ મશીનમાં મૂકીને રસ કાઢતા. એટલે છાલનો કડવો રસ ને દાડમનો થોડો ખાટો રસ ભેગા થઈને વિચિત્ર સ્વાદ લાગતો. ભઈ, એ તો જેવો જેનો ટેસ્ટ. દાડમ લકી ગણાય? વાહ. તો પછી, અહીંના લોકો તો ગળામાં દાડમ લટકાવીને ફરતાં હશે? કે પર્સમાં, કે ખીસામાં રાખતાં હશે? અથવા એવું બધું ફાવે નહીં એટલે દાડમના ફોટાનું લોકિટ બનાવડાવતાં હશે? કોણ જાણે, આ લોકોની શ્રધ્ધા કે અંધશ્રધ્ધા કેવીક હશે.

અમે જઈ રહ્યાં હતાં પામુક્કલેથી કુસાદાસી કે કુસાડાસી. (વળી ગુજરાતીનો અણસાર આવ્યો. ભૂસાદાસી કે ભૂસાડોસી. તમને આવ્યો?) વળી એક પુરાણું શહેર, જેમાં જોવાલાયક વિશ્વપ્રસિધ્ધ ખંડેરો પણ છે અને પ્રવાસીઓને બારે માસ આકર્ષતો લાંબો, વિશાળ દરિયાકિનારો પણ છે. સ્વાભાવિક છે કે, દરિયાને કારણે દરિયાઈ રમતો ને ક્રૂઝની સવારી અહીંના વિશિષ્ટ આકર્ષણો છે. ભૂમધ્ય સમુદ્રની સુંદરતાને લીધે કુસાડાસી ટર્કીનું, વધારે ટુરિસ્ટો ખેંચી લાવતું સ્થળ બની ગયું છે. દરિયાકિનારાની ચળકતી, બારીક સોનેરી રેત પર ચાલવાનો લહાવો લેવો કે દરિયાની લહેરો સાથે મસ્તી કરતાં લોકોને જોવામાં સમય પસાર કરવો કે પછી દરિયાના મોજાં પર ઝૂલવાની મજા લેવી એ દરેકની પસંદ પર આધાર રાખે. આપણે કૂણા તડકાના શોખીન, જ્યારે અહીં તો ઠંડા બર્ફીલા પ્રદેશના લોકોનો ધસારો હોય એટલે દઝાડતા તડકાની એમને ભારે નવાઈ. ભાઈ આ લોકો તો સૂરજને બરાબર ન્યાય કરે.

અમને બસમાં બેઠાં પછી એક વાતની ભારે નવાઈ લાગતી ને પછી તો કંટાળો પણ આવવા માંડેલો, કે પેલો ડ્રાઈવર દર બે કલાકે બસને એકાદ હૉટલ (આપણું ધાબું) પર ઊભી રાખી દેતો ને ગાઈડ, ‘હવે આપણે નાનો બ્રેક લઈશું’ કહીને વહેલો વહેલો ઉતરી ડ્રાઈવરની સાથે હૉટલમાં જતો રહેતો. બંને ફ્રેશ થઈને તરત જ ગરમ પીણાંનું ગ્લાસ ને નાસ્તો લઈ બેસી જતા. અમારે પણ ભૂખ હોય કે ન હોય તોય, ઉતરીને પગ છૂટા કરવા પડતા. ફાયદો એક જ થતો કે, નવી નવી, નાની નાની હૉટલ કમ રેસ્ટોરાં જોવા મળતી, નવા ચહેરા જોવા મળતા ને મુખ્ય તો પેલી ફોટાશોખીનના નખરાં જોવા મળતાં. ચા પીતાં ફોટો, કદાચ દરેક હૉટલમાં એણે પડાવ્યો હશે. ભઈ, દર વખતે ડ્રેસ તો નવો હોય કે નીં? પછી? તમે કંઈ હમજે નીં ને, હંહ! ને એનો વર? કૅમેરા લઈને પેલીની આગળપાછળ ફઈરા કરતો! આહ, અદેખાઈ આવી જતી!

સ્વર્ગનગરી તરફ

કયા કારણસર ખબર નહીં પણ અમારો પ્રવાસ બહુ અજબ રીતે ગોઠવાયેલો. કોઇ એક સ્થિતિમાં શરીર અને મન હજી તો સ્થિર થાય અને તેની અસરમાંથી ધીરે ધીરે બહાર નીકળે તે પહેલાં તો, તદ્દન વિરુધ્ધ સ્થિતિમાં પહોંચી જાય! ગાઈડે એક દિવસ અમને પાતાળમાં ઘુમાવ્યા તો બીજી સવારે બલુનમાં ઉડાડ્યા ને ત્યાંથી પાછા સ્વર્ગમાં પહોંચાડી દીધાં! હા, અમે આવી પહોંચ્યાં હતાં અદ્ભૂત કાપાડોક્યાને બાય બાય કરીને ‘પામુક્કલે’ નામની સ્વર્ગનગરીમાં. કોઈ મદ્રાસી(!) નામ જેવા લાગતાં આ નામને ‘કોટન કાસલ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ સ્થળને જોતાં વેંત જ ખરેખર ફિલ્મોમાં જોયેલી સ્વર્ગનગરીની યાદ આવી ગઈ. અમે તો વગર મર્યે ને વગર પુણ્યના પોટલે સીધા જ સ્વર્ગમાં! ભઈ વાહ! હવે બધાંને કહેવું પડશે કે, હવે ગંગામાં નાહવા જેવું નથી રહ્યું એટલે તમારે જો પુણ્ય કમાઈને સીધા સ્વર્ગવાસી થવું હોય તો અહીં આંટો મારી જજો.

જાણે કે,અમારી આખી બસ જોતજોતામાં એક મોટું સફેદ હંસ–યાન બની ગઈ અને એ હંસ–યાન ધીમે ધીમે, ઊડતું ઊડતું, સફેદ વાદળોના ઢગલામાંથી પસાર થતું થતું એક મોટા પાણીના તળાવ પાસે આવીને ધીરેથી ગોઠવાઈ ગયું. સૌથી પહેલાં સ્વર્ગના રાજાના સિપાઈના ભવ્ય વેશમાં દરવાન(ડ્રાઈવર) ઉતર્યો. એની પાછળ એક ઊંચો, જાડો ને પઠ્ઠો પણ સુંદર પાંખાળાં કપડાંમાં સજ્જ ને બાળક જેવો નિર્દોષ દેખાતો, હાથમાં નાનકડી લાકડી ઘુમાવતો ઘુમાવતો માર્ગદર્શક(ગાઈડ) ઉતર્યો. એની પાછળ અમે સ્ત્રીઓ, સુંદર પરીઓના વેશમાં માથે તારા મઢીને, અમારા પાંખાળા ગાઉન પકડીને અને પગમાં ચમકતી મોજડી સોહાવીને ધીરે ધીરે ઉતરી. સૌથી છેલ્લે, પુરુષો દેવદૂતોના વેશમાં હાથમાં મોબાઈલ લઈને ઉતર્યા. મોબાઈલ તો સ્ત્રીઓ પાસે પણ હતા પણ પરીઓના વેશ સજવાના ઉત્સાહમાં સૌએ પર્સમાં મૂકી રાખેલા. પેલો દરવાન, હંસને ખવડાવવા–પીવડાવવામાં ને એની સાથે પોતે પણ ખાઈ–પીને ગપ્પાં મારતો, આરામ કરવામાં પડ્યો. સ્વર્ગના આંટાફેરા તો એના રોજના હતા એટલે સ્વાભાવિક છે કે, એનો સ્વર્ગમાં ઈન્ટરેસ્ટ જરા ઓછો.

સ્વર્ગમાં તો ચારે બાજુ દૂર દૂર સુધી ઊંચી શ્વેત ટેકરીઓ અને એ ટેકરીઓ પરથી વહી આવતા ગરમ પાણીના નાના મોટા અસંખ્ય ઝરા. કેટલેય ઠેકાણે કુદરતી રીતે જ બનેલા ગરમ પાણીના નાના મોટા કુંડ અને ઉબડખાબડ જમીનની સાથે સાથે, જાણે કે વ્યવસ્થિત રીતે બનાવી હોય એવી મોટી મોટી પગથિયાંની થપ્પીઓ! કહેવાય છે કે, જ્વાળામુખીનો પ્રદેશ હોવાને કારણે ગરમ પાણીના ઝરા સદીઓથી વહેતા રહ્યા ને આવી ટેકરીઓ બનતી ગઈ ને આ પાણી જાતજાતની ખનિજસંપત્તિથી સમૃધ્ધ હોવાને કારણે અહીંના પાણીનું મહત્વ ખૂબ વધી ગયું. કૅલ્શ્યમથી ભરપૂર આ પાણી જ્યાં જ્યાં કૅલ્શ્યમના ક્ષાર પાથરતું ગયું ત્યાં ત્યાં શુધ્ધ, સફેદ વાદળોના ઢગ જેવી ટેકરીઓ બનતી રહી ને પહેલાં રાજા–મહારાજાઓને અને પછીથી દુનિયાભરના ટુરિસ્ટોને સ્વર્ગની સહેલગાહ કરાવતી રહી. પહેલાંના રાજા કે રાણીઓને આર્થ્રાઈટીસના દુખાવા, માથાના દુખાવા, ભારેખમ શરીરના જાતજાતના સવાલો, પેટના કે ચામડીના કોઈ રોગ હતા કે નહીં તે જાણમાં નથી પણ એ લોકોએ ખાસ પોતાના નાહવાના ભવ્ય કુંડ બનાવડાવેલા તેથી એવું લાગે કે, એ લોકોને પણ ઘુંટણના ને કમરના દુખાવા રહ્યા હશે, વધેલી ચરબીને ઓગાળવા કે તંદુરસ્તી મેળવવા એ લોકો પણ કુંડમાં પડી રહેતાં હશે. (રોમન રાજાઓ નાહતા એ કુંડમાં હવે પ્રજાએ–ટુરિસ્ટોએ નાહવાના પૈસા આપવા પડે છે!)

ખેર, અમે તો બે કલાક માટે અહીં ઉડતી મુલાકાતે જ આવેલાં એટલે, એક બાજુએ મોજડી ઉતારીને ધીરે ધીરે પગથિયાં ઉતરીને બીજી પરીઓ, દેવદૂતો, રાજાઓ ને રાણીઓને જોતાં જોતાં એક ઝરણાંને કિનારે બેસી ગયાં. થોડી વારમાં જ, વહેતા હુંફાળા પાણીમાં પગ બોળવાથી, બસમાં બેસી રહેવાનો થાક ઉતરી ગયો. મનમાં એવો જાપ ચાલુ રાખ્યો કે, ‘હે પામુક્કલેના પવિત્ર ને જાદુઈ પાણી, અમે બહુ દૂર દેશાવરથી ખાસ તારા પાણીમાં પગ બોળવા ને હાથ મોં ધોવા અહીં આવ્યાં છીએ. અમારા શરીરની અંદર ને બહારના સઘળા રોગોનો નાશ કરજે ને એમને તારા પાણીમાં વહાવી દેજે. એમ તો અમારા ભવ્ય આવાસમાં પણ નાનકડી ટેકરી ને ગરમ પાણીનો ઝરો અમને દેખાયો છે, પણ સમયના અભાવે ને કંઈક સંકોચથી અમે એમ જાહેરમાં ત્યાં જવાનાં નથી એટલે અહીં જ બેસીને તારા અમૂલ્ય પાણીનો જેટલો લાભ લેવાય એટલો લઈ લઈશું.’

ફરતાં ફરતાં સાથે લાવેલા ફળફળાદિથી અમારી ક્ષુધા શાંત કરી અમે સૌ ફરીથી પેલા માર્ગદર્શકની આંગળી પકડીને નીકળી પડ્યાં, સ્વર્ગની બીજી ગલીકુંચીઓમાં. જ્યાં હાયરઅપોલીસ નામ અમને કંઈક વિચિત્ર લાગ્યું. જાણે કે, કોઈ પોલીસને હાયર કરવાનો હોય! પણ ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવતા આ શહેરમાં જોવા જેવી ઘણી બધી જગ્યાઓ છે, જ્યાં સ્વાભાવિક છે કે, પાંખો હોવાથી અમે ઉડતાં ઉડતાં જ બધું જોયું. પંદર હજાર લોકોને સમાવતું વિશાળ હાયરઅપોલીસ થિએટર એક જમાનામાં બહુ પ્રવૃત્તિઓથી ધમધમતું હશે. આજે પણ અહીં જાહેર કાર્યક્રમો થાય છે પણ આવી જગમશહૂર જગ્યા હજી જળવાઈ રહી છે તે જ મહત્વનું છે. આવી કોઈ પણ જગ્યાએ જતાં જ મન તે જમાનામાં પહોંચી ન જાય તો જ નવાઈ. મને તો ઘોડાની તબડાટી ને તાળીઓના ગડગડાટ પણ સંભળાયા. મેં બંને બેનોને કહ્યું, ‘કેટલી જોરમાં તાળી પડતી છે, હેં ને?’

‘તુ સપનામાંથી બા’ર આવ. આપણે ખંડેરમાં ઊભેલા છે, હું?’

ખંડેર તો ખંડેર પણ મને તો, કોણ જાણે કેમ બધે રોમન રાજાઓ ને રાણીઓ ને સૈનિકો જ દેખાતા હતા! અહીં નેક્રોપોલીસ નામનું વિશાળ કબ્રસ્તાન છે જ્યાં ચાર જુદી જુદી જાતની પ્રખ્યાત કબર છે જે મુખ્યત્વે ચૂનાના પથ્થરમાંથી જ બની છે. (હવે સ્વર્ગથી થોડાં દૂર હતાં એટલે કબ્રસ્તાન બતાવ્યું હશે!) સ્વર્ગમાં સૂર્યોદય ને સૂર્યાસ્તની તો શી જરૂર પડે? પણ અહીંનો સૂર્યાસ્ત જોવા જેવો હોય છે ને કેમ ન હોય? સુંદર, શ્વેત ટેકરીઓ પર સૂર્યનાં કિરણો બહુ અદ્ભૂત દ્રશ્ય ઊભું કરતાં હશે. ને રાતની તો વાત જ શું કરવી? ચાંદની રાતે ચળકતી ટેકરીઓ? અમે બસમાંથી જોઈ અને બેભાન થતાં બચ્યાં.

રાતે ઓ’ટલમાં જમીને આંટો મારવા નીકઈરા તો, અમારા તોણ ને પેલા બે વડીલ મિત્રો સિવાય બાકીનાં બધ્ધા, ઓ’ટલના સ્વિમિંગ પૂલમાં પાણીના ઝરા નીચે પવિત્ર થઈ ર’યલા ઊતા! અમે તણ્ણેવ એકબીજા હામું જોઈને જીવ બારતા રૂમમાં જતા રી’યા. બીજુ હું થાય?

તસવીર નેટ પરથી.  

અમારા સહપ્રવાસીઓ– (ટર્કી)

જે સાથે પ્રવાસ કરે કે સાથે સફર કરે તેને સહપ્રવાસી કહેવાય. ઘણી વાર બેમાંથી એક પ્રવાસી ત્રાસ આપે ને બીજો સફર કરે તેને પણ સહપ્રવાસી તો કહેવાય જ. ઘણી વાર આખી સફર દરમિયાન એક અક્ષરની ને આપણા રિવાજ પ્રમાણે નાસ્તાની સુધ્ધાં આપ–લે ન કરે તેને પણ સહપ્રવાસી કહેવાય. અમારા સહપ્રવાસીઓ કોણ હતા? જોડાં કે કજોડાં તે તો નીં ખબર પણ બે જોડાં હતાં, પૂરાં ભારતીય. એક જોડું હતું સિંધી અને એક મુસ્લિમ. અમારે કોઈની જાતપાત જાણવાની કેમ જરૂર પડી? ભઈ એ તો જાણવું જ પડે. ભારતીય માનસિકતા! શું અમે પેલાં સિત્તેર વર્ષના બ્રાઝિલવાળા કાકા–કાકીને પૂછવા ગયાં કે તમે કઈ જાતનાં? શું પેલી બે જાપનીઝ બહેનોને પૂછવા ગયાં કે, ‘ભલે એમ તમે જાપાનથી આવો પણ તમારી કોઈ જાતપાત તો હશે ને?’ આવી બધી જ તો સફરની મજા છે, બાકી ચૂપચાપ સફર કરવામાં કંઈ મજા નથી. એમ તો અમે ત્રણ જણ તો હતાં જ પણ તોય, સમજ્યાં ને તમે?

ગાડીમાં બેસતાં જ ‘હાય–હલો’ થયું ને પછી ‘મુંબઈમાં ક્યાં રહેવાનું?’ પૂછતાં જ પેલી બંને જણીઓ લાગી પડી. એ લોકોને, અમને જણાવવાની ચટપટી હતી કે, મુંબઈમાં એ લોકો ક્યાં રહેતાં હતાં ને એ લોકો કેટલા ‘મોટા’ લોકો હતા!

‘હમ લોગ તો સાહરુખકે બંગલેકે સામને હી રહેતે હૈં. મેરા લરકા સાહરુખકે બેટેકે ક્લાસમેં હૈ ઔર (બીજી તરફ ઈશારો કરતાં) ઈસકી લરકી સાહરુખકી બેટીકે સાથ પરતી હૈ.’ એટલે પેલી બીજીએ જરા ડોક ટટાર કરી ને વાળ પર સ્ટાઈલમાં હાથ ફેરવીને અમને અછડતી સ્માઈલ આપી. (હંહ! બહુ મોટી આવી સાહરુખની પાડોશણ. એવા તો બો સાહરુખ જોઈ કા’ઈડા. અમે હો અમિતાભ ને ધર્મેન્દ્રના જમાનાના છે હેં કે! વિનોદ ખન્નાને હો જોયલો ને સંજીવકુમારના, અમિતાભના ને રાજેસ ખન્નાના ઓટોગ્રાફ હો લીધેલા. અમને હું ખબર કે તમે મલહો, નીં તો ડાયરી હાથે લાવતે ને તમને મો’ડા પર મારતે. એ તો તે ટાઈમે મોબાઈલ નીં ઉતા એટલે, નીં તો રોજની સેલ્ફી મોકલતે તમને. બો હુસિયારી નો માર.)

અમે ચુપચાપ એના લવારા સાંભળ્યા કર્યા. મને તો જલસા થઈ ગયા. આખી સફરમાં આ લોકોને જોવાની મજા પડવાની. હાશ, આવેલું સફળ થઈ ગયું. એમના બંનેના વરમાંથી એક બિચારો ડાહ્યોડમરો હતો, જે બે મોબાઈલમાં બિઝી રહેતો ને એનો બિઝનેસ સાચવ્યા કરતો. એ કદાચ પત્નીના કહેવાથી આ સફરમાં જોડાયો હતો. મોબાઈલમાંથી ઊંચું જુએ ત્યારે આમતેમ ડાંફરિયાં મારી લે, કોઈ જોતું હોય તો તેની સામે સ્માઈલ આપી દે ને ફરી એના મોબાઈલમાં ઊંડો ઉતરી જાય. જ્યારે બીજો, મોં પર કોઈની ખીજ લઈને ફરતો હતો. જાણે કે, મોકો મળે તો હમણાં કોઈની સાથે લડવા ઉતરી પડે ને બે ચારને તો ઘાયલ કરી જ દે. આ માણસ કોઈ વાર હસતો હશે કે કેમ? ને એની ઘરવાળી તો કેટલી હસમુખી ને મીઠડી છે. સતત બોલ્યા જ કરે છે ને હસ્યા જ કરે છે. ચાલો, જાં હુધી આપણને નીં નડે ત્યાં હુધી વાંધો નીં. આગળ ઉપર કંઈ થહે તો જોયું જહે.

થયેલું પાછું એવું કે, અમે ભારતીયો બધા પાછળ બેઠેલાં ને પરદેશીઓ બધા આગળ! તેમાંય અમે તો છેક છેલ્લી સીટ પર એટલે આખો સમય પેલા લોકોની હરકત પર ધ્યાન ન આપવું હોય તોય અપાઈ જાય! જોકે, એક જ દિવસ અમારા માટે નવાઈનો રહ્યો, પછી તો અમેય એમનાથી કંટાળવા માંડ્યાં. લાંબી સફર ને સતત એકના એક હમસફરમાં આમ થવું બહુ સ્વાભાવિક છે. (એટલે સ્તો અમે ઘરથી દૂર નીકળી પડેલાં!) મજા તો ત્યારે આવતી જ્યારે કોઈ જગ્યાએ ગાઈડ ગાડી થોભાવીને બધાંને કોઈ સ્થળ જોવા લઈ જતો. ગાઈડ તો પૂરી નિષ્ઠાથી અમને બધું બતાવવા આતુર રહેતો પણ ફક્ત પેલા પરદેશીઓ ખૂબ જ મગન થઈને બધું સાંભળતાં ને બધું બહુ રસથી જોતાં. અમારામાંથી પારુલને રસ હતો તે ધ્યાન લગાવી ઊભી રહેતી.

પેલા ચાર હમસફરોમાંથી એક તો સ્વાભાવિક છે કે, એના મોબાઈલમાં જ રત રહેતો. જ્યારે એની પત્ની ઉતરતાં વેંત ગૉગલ્સ ચડાવીને સતત વાળમાં હાથ ફેરવીને વાળને સરખા કરવાના વહેમમાં રહેતી. પવનથી ઉડ્યા કરતા વાળને હાથેથી કોણ સરખા કરી શક્યું છે? વહેમ બહુ ઉમદા ચીજ છે. ખેર, એની સહેલી–પેલી બોલકણી, જેવી ગાડીમાંથી ઉતરે કે દોડતી જઈને એકાદ મોટો પથ્થર કે એકાદ બેંચ કે એકાદ ઝાડ કે ઝાડનું ઠુંઠુંય ચાલે અથવા કોઈ જાણીતી વ્યક્તિનું પૂતળું કે કોઈ વર્લ્ડ ફેમસ તૂટેલો થાંભલો હોય તો તે શોધીને તેની આગળ જઈને ઊભી રહી જતી, સરસ પોઝ આપીને!

હવે તે સમયે એના પેલા ધુંધવાયેલા વરે શું કરવાનું? તો જ્યાં જયાં પેલી જાય ને જેવા જેવા પોઝ આપતી રહે, ત્યાં ત્યાં ને તેવા તેવા એના ફોટા પાડ્યા કરવાના! કેટલો કહ્યાગરો વર! વાહ! બાકીનો ટાઈમ એ બધી જોવા જેવી જગ્યાની ફિલ્મો ઉતાર્યા કરતો. ભલા માણહ, જે નરી આંખે જોવાનું છે તેની આ અદ્ભૂત વાતાવરણની હાથે મજા લે નીં. ઘેરે જઈને વિડિયો જોવામાં આ બધી મજા નીં આવહે. આ બધુ તો તને ગુગલ પર હો મલી રેહે. મને લાઈગુ કે, નક્કી એને આ બધુ ગમતુ નીં ઓહે, તો જ બધો ધુંધવાયેલો ફઈરા કરતો ઓહે. હારા આ મોબાઈલે તો બધાની ફરવાની મજા જ બગાડી લાખી. ચાલો, જવા દેઓ. આપણે હું? પે’લ્લે દા’ડે તો અમારા હારુ હો આ બો મજાની ગમ્મત ર’ઈ પણ પછી અમે હો એ લોકને જોઈએ કે બધે ફરીએ? એ લોકો તો પૈહા બગાડતા છે પણ અમે તો વસૂલ કરીએ કે નીં? અમે તો ઉતરતી વખતે એ લોક પર નજર લાખી લેતા ને પછી ગાઈડ હામે જઈને ઊભા રે’તા. જે હાંભર્યુ તે ને જે હમજણ પડી તે. મારા હારુ તો, મારી બે બે’નો બધુ યાદ રાખહે એટલે મારે તો બાઘાની જેમ ગાઈડને જોવાનો જ ઉતો. અ’જુ તો આ સહપ્રવાસીઓ હાથે ચાર દા’ડા કા’ડવાના ઉતા ને એમાં હું થવાનું ઉતુ હું ખબર?